جامعه آماری
دانش آمار در هر جامعه آماري (با قلمرو مطالعه يک طرح پژوهشي) متغيرهايي را در راستاي هدف و منظور معيني تعريف و مقدار آنها را براي هر واحد جامعه، زير عنوان دادههاي آماري، اندازهگيري و جمعآوري، سپس بر پايه الگوها و مفاهيم رياضي تجزيه و تحليل و استنتاج آماري ميکند. بنابراين ميزان اعتبار نتايج به دست آمده از اين عمليات، بستگي به دقت اندازهگيري متغير يعني دادههاي آماري دارد. از طرف ديگر، ميدانيم که متغير آماري و ويژگيهاي آن، مطابق با متغير رياضي است که در مبحث رياضيات محض به صورت کلي و نظري بحث و بررسي ميگردد. بعنوان مثال گفته ميشود که x نماد اعداد حقيقي (XER) تحت شرايطي داراي قانون توزيع قرينه زير است:
F(x)=(2nb2) e XER
Aو B دو عدد ثابت و e عدد گنگ نپر ميباشد و به طور نظري در نوع منحني، نقطع ماکزيمم و خواص ديگر آن بحث ميشود ولي در آمار، با روشهاي آماري، بررسي ميشود که متغيير دادههاي آماري جمعآوري شده داراي آن قانون توزيع ميباشد يا خير؟ در صورت داشتن چنين ويژگي، نشان داده ميشود که a مقدار ميانگين حسابي، ميانه و مد يا نما و b2 مقدار واريانس متغير آماري است و يا اينکه اگر از واحدهاي يک جامعه آماري، نمونه تصادفي به حجم n، برآوردهاي ممکن تحت شرايط معين يعني 30 n-> داراي قانون توزيع ذکر شده است. آنگاه در تجزيه و تحليل دادهها، آزمون فرضيههاي آماري و غيره از خواص اين قانون توزيع، استفاده ميگردد.
با ملاحظه مواردي از قبيل آنچه در بالا آمده است، رياضي دانان و صاحبنظران، آمار را يکي از شاخههاي رياضيات کاربردي معرفي ميکنند و دقت در اندازهگيري و مصاحبه براي بدست آوردن مقدار متغير يا دادههاي آماري و قوانين توزيع آنها را به مصداق اندازه مقاومت زمين و ساختماني که بر روي آن بايد احداث شود، ميدانند؛ زيرا چنانچه مقاومت زمين محل احداث ساختمان با دقت اندازهگيري نشود و تاب و توان تحمل وزن ساختمان را نداشته باشد، ساختمان قبل از اتمام يا پس از آن فرو ميريزد و باعث ضرر و زيان ميشود. از اين رو در تحقيقات آماري بويژه آنهائي که در زمينه علوم انساني انجام ميگيرد، دو عامل بسيار اساسي بايد مورد توجه قرار گيرد:
1- ميزان آمادگي واحدهاي جامعه به پاسخدادن واقعي و درست پرسشها (که به منزله زمين محل احداث ساختمان است)
2- مصاحبه کنندگان يا پرسشگران که در حکم مهندسان و نيروي انساني متخصص در بناي ساختماناند.
3- بنابراين در تهيه و اجراي هر طرح آماري، موارد زير توصيه ميشود:
الف- پرسشهاي پرسشنامهها بايد مطابق با واقعيات و فرهنگ جامعه يا قلمرو مطالعه تحقيق آورده شوند و از اجراي طرحهايي با هدفهاي نامشخص و يا غير قابل دسترسي، خودداري گردد.
ب- قبل از تهيه و اجراي طرحهاي آماري، آگاهيهاي لازم به واحدهاي جامعه آماري داده شود تا ذهن پاسخگويان پرسشهاي آماري نسبت به وظيفه علمي و اجتماعي خود روشن گردد و همکاريهاي لازم را در دادن پاسخ درست و واقعي ابراز دارند.
ج- پرسشگران يا مصاحبهکنندگاني که اندازهگيريها و جمعآوري دادههاي آماري، به عهده آنها واگذار ميشود بايد با دقت انتخاب شوند و ضوابط در خور اين فعاليت، مورد توجه پرسشگري، آموزشهاي لازم را با تشکيل کلاس، معمول داشته و پس از اطمينان کامل از اينکه اين گروه از مجريان طرحهاي آماري به نحو احسن قادر به انجام مسئوليت خود ميباشند، شروع به کار کنند.
د- متصديان و مجريان سطح بالاي طرحهاي آماري، کار و فعاليت گروه پرسشگران را ارج نهاده و از هر جهت تسهيلات لازم را براي موفقيت آنان فراهم سازند تا نتايج مطلوب و معتبر علمي از اجراي طرحهاي آماري در اختيار آنان قرار گيرد.
بخش اول
مصاحبه، پرسشنامه و ويژگيهاي لازم براي پرسشگري
بيش از شمارش و تجزيه و تحليل ويژگيهاي لازم براي امر پرسشگري، مفهوم مصاحبه و خصوصيات مربوط با اين کلمه را تشريح و کاربرد آن را در کارهاي آماري، به عنوان يک ابزار و عامل اصلي بيان ميکنيم. کلمه مصاحبه در لغتنامه دهخدا به معاني با کسي صحبت داشتن و گفتگو با رجلي سياسي يا فردي دانشمند و صاحبنظر در اموري مانند ، سياست، ادبيات، تاريخ، رياضيات و غيره آمده است و يا اينکه گفتگو با شخصي براي گرفتن اطلاعاتي در خصوص يک برنامه سينمايي، راديويي و يا موضوعي که با آن فرد مربوط ميشود، معني شده است. فردي که براي کسب اطلاع صحبت ميکند، مصاحبهگر (پرسشگر) و فرد شنونده را مصاحبه شونده (پاسخگو) مينامند.
مصاحبه به معني وسيعتر و جامعتر رابطهاي است بين دو انسان و يا يک انسان با گروهي ديگر، مصاحبه موجب تشخيص نظرات و تفکرات طرفين مصاحبه ميشود. در واقع مصاحبه يک هنر است از اين رواگر در انجام مصاحبه، تجربه و تئوريهاي دانش روان شناسي و علوم ديگر را توام سازيم ميتوانيم اين هنر را به حد مطلوب و شايسته خود برسانيم.
مصاحبه براي هدفهاي زير انجام ميگيرد:
1- براي بهدست آوردن يک اطلاع: مانند پيدا کردن نسبت افراد بيننده يک فيلمسينمايي با نسبت افرادي که به يک فرد بخصوص در يک انتخابات راي ميدهد.
2- کمکرساني و راهنمايي: به طور مثال در اول يک سال تحصيلي آموزگار با دانش آموزان مصاحبه ميکند تا متوجه شود چه نوع کمک آموزشي به دانش آموزان ضعيف ارائه دهد و يا اينکه با افراد يک جامعه مصاحبه ميشود تا پس از اطلاع از نيازهاي آنها کمکهاي لازم عملي شود. از اين رو مصاحبهگر ميبايد هدف از مصاحبه را بداند تا بتواند کار مصاحبه را با دقت و صحت انجام دهد.
اطلاعاتي را که مصاحبهگر در ارتباط با هدف مصاحبه بايد طي يک مصاحبه از افراد يک جامعه آماري به دست آورد معمولا به صورت پرسش و پاسخ بر روي يک برگ کاغذ و يا در يک دفترچه نوشته ميشود و از مصاحبهگر که در اصطلاح آماري پرسشگر ناميده ميشود خواسته ميشود، براي يک دستور خاص و معاني معيني با مصاحبه، به دست آورد اين برگ حاوي پرسشها را پرسشنامه ناميده و در صورتي که با مصاحبه پاسخهاي بهدست آمده در جاي مخصوص خود نوشته شوند اين پرسشنامه را تکميل شده مينامند.
3- روشهاي انجام مصاحبه
روشهايي که براي انجام يک مصاحبه و بهدست آوردن اطلاعات آماري به کار ميرود به صورت زير خلاصه و توضيح ميگردند:
الف- مصاحبه پستي، به اين طريق که پرسشنامه را همراه با تعاريف و دستورالعمل تکميل پرسشنامه به نشاني فرد نمونه يا جامعه ارسال ميکنند و از دريافت کننده ميخواهند پس از تکميل، به نشاني فرستنده برگشت نمايد.
اين روش داراي مشکلاتي از قبيل نبود نشاني کامل مصاحبه شونده، برگشت ندادن پرسشنامهها، بيدقتي در پاسخ پرسشها و به موقع ارسال نکردن پرسشنامهها ميباشد.
ب- مصاحبه توسط ارسال پرسشنامه و مراجعه براي راهنمايي لازم در تکميل پرسشنامه و دريافت آن
اين روش هم مشکلات خاص خود را دارد، يکي نرسيدن پرسشنامه در يک زمان معين به نشاني مورد نظر و مراجعات زياد براي تکميل و دريافت آن ممکن است اين روش با تسليم پرسشنامه و درخواست پس از تکميل ارسال به نشاني معيني، انجام گيرد که مشکلاتي مانند آنچه گفته شد را همراه خواهد داشت. به علاوه احتمال دارد که در هنگام مراجعه، فرد يا افراد مورد نظر در محل خود نباشند و هدفهايي مانند راهنمايي و درخواست برگشت پرسشنامه ميسر نشوند.
ج- مصاحبه و تکميل پرسشنامه از طريق تلفن
اين روش براي اولين بار در حدود پنج سال پيش با موفقيت در سطح شهر تهران بزرگ توسط مرکز مطالعات، تحقيقات و سنجش برنامهاي صداوسيما با موفقيت انجام گرديد و تاکنون پرسشنامه مربوط به چندين طرح آماري با اين روش، مصاحبه و تکميل شده است ولي تجربه نشان داده است، اين روش زماني کارايي دارد که: 1- تعداد پرسشهاي پرسشنامه کم باشد
2- مفاهيم پرسشها براي مصاحبه شونده يا پاسخگو روشن و شفاف باشند
3- برابر ضوابط و روشهاي آماري به کار گرفته شده فقط از يک فرد خانوار و يا خانواده مصاحبه به عمل آيد زيرا در غير اين صورت در مصاحبه با کليه افراد خانوار، تلفن خانوار ميبايد مدت زيادي مشغول باشد که باعث نارضايتي خانوار ميشود.
در جاهايي که افراد قصد و غرض خود را توسط تلفن به طور ناشناس به فرد مورد نظرشان منتقل ميکنند و اين وسيله را ابزاري براي تهديد و ديگر اغراض شخصي به کار ميگيرند.
بايستي پرسشگران از لحاظ سواد، تجربه، متانت و بيان در سطحي باشند که بتوانند به محض برقراري ارتباط تلفني، خود را خوب و معرفي و جلب اعتماد طرف مصاحبه شونده را فراهم سزاند که پيدا کردن تعداد پرسشگر کافي و با شرايط و محسنات مطلوب، خود ميتواند مشکلي باشد.
د- مصاحبه حضوري
در روش مصاحبه حضوري، پرسشنامه شامل پرسشهاي تهيه شده همراه تعاريف و دستورالعملها به پرسشگر سپرده ميشود، پرسشگر با مراجعه به فرد نمونه يا فرد جامعه مورد بررسي، پس از معرفي خود که نماينده يا پرسشگر فلان نهاد رسمي کشور است و هدف از اين تماس چيست و پاسخ درست و دقيق به پرسشها چه نتيجهاي در بردارد و احيانا در صورت کم دقتي در پاسخها چه مشکلاتي در تصميمگيري رخ ميدهد، مصاحبه با فرد را شروع ميکند.
حسن اين روش، بيشتر در جوامع ناآشنا با آمار، اين است که پرسشگر با مطرح نمودن و توضيح هر پرسش حتيالامکان جواب درست را به دست ميآورد از طرف ديگر با اين روش، مصاحبه با افراد بيسواد، بزرگسال و کم سال، ممکن گرديده و پرسشنامههاي تکميل شده به موقع جمعآوري ميشوند. از طرف ديگر برابر با ضوابط طرح تحقيق با افراد خاص و يا کليه افراد خانوار، مصاحبه ممکن و جلوگيري از نظرات افراد بزرگتر و يا نفوذ خانوار در پاسخ ديگران نسبت به پرسشهاي پرسشنامه ميشود.
4- ويژگيهاي يک پرسشگر
در واقع مصاحبه، پژوهشي است براي کسب اطلاع و اسراري که در ضمير فرد مصاحبه شونده نهفته است بنابراين کسب اطلاع و اسرار مورد نظر نتيجه عمل و عکسالعمل دو انسان است يکي مصاحبه کننده و ديگر مصاحبه شونده، اگر اين دو فرد از لحاظ علمي، فکري و زباني که تکلم ميکنند و ديگر موارد، هماهنگ باشند آنگاه نتيجه مصاحبه که کسب اطلاع و اسرار رياضيدان براي کسب ميزان تسلط او به يک موضوع پيشرفته علم رياضي، مصاحبه داشته باشد بايد شخص مصاحبه کننده، خود از آن مبحث رياضي اطلاعي داشته باشد تا بتواند در اين کار موفقيتي به دست آورد. براي روشن شدن هرچه بيشتر ذهن خواننده، نتيجه مطالعه يک مقاله خارجي ترجمه شده در يک مجله ايراني را در مورد مصاحبه گروهي از دانشمندان، يکي رياضيدان، ديگري فيزيکدان،... و يک دانشمند علم جامعهشناسي با دانشمند و نابغه فيزيک يعني آلبرت انيشتين (Albert Einishtein) را در اينجا مرور ميکنيم.اين گروه دانشمند صبح دوست، انسان دوست و متعهد خدمت به بشريت ميخواهند کشف اتم و چگونگي استفاده از آن را بويژه اينکه چرا در راه نابودي بشر به کار گرفته شده است را توسط مصاحبه با اين دانشمند، علت يابي کرده و راهي براي استفاده در جهت صلح و رفاه بشريت با کاربرد آن به دست آورند.
فرد جامعهشناس در آن جلسه مقدماتي و تدارکاتي پيشنهاد ميکند، به او مهلت داده شود که مدتي، فيزيک مطالعه کند تا توانايي پرسوجو و مصاحبه را با مصاحبه شونده به دست آورد يعني بتواند بحث خود را آنچنان شروع و اداره کند که نتيجه آن، هدف مصاحبه باشد و اين تصميم يعني به تعويق انداختن زمان مصاحبه مورد توجه ديگر آحاد گروه قرار ميگيرد.
اکنون فکر ميکنم با توضيح بالا معلوم است که ويژگيهاي لازم براي يک مصاحبهگر و يا پرسشگر بستگي به ويژگيهاي پرسش شونده مانند: سطح دانش، فرهگ، سن، جنس، خلق و خور و غيره مصاحبه شونده و هدف مصاحبه دارد. از اين رو هر شخصي نميتواند بدون دانش پرسشگري و ويژگيهاي ديگر، اين وظيفه خطير را به عهده داشته باشد، مشاهده ميکنيم در سطح جهاني آن گروه از خبرنگاران که اصليترين کارشان مصاحبه و رسيدن به هدف دانستند طرز تفکر و آرمانهاي مصاحبه شونده است، موفق هستند که عالم، با تجربه، با ايمان، امانتدار و ديگر مشخصههاي پسنديده در تخصص مصاحبه و خبرنگاري باشند. البته اين ويژگيها بسيارند و هر فردي به گونهاي آنها را بر شمرده و اولويت بندي ميکند.
از اين رو براي به دست آوردن آن ويژگيهايي که يک فرد بايد داشته باشد تا بتواند مطابق با روحيات، فرهنگ و ديگر فاکتورهاي موجود در جامعه انساني ما، پرسشگري باشد که بتواند وظيفه علمي، اجتماعي و ملي خود را آنچنان انجام دهد که مزيد بر راحتي وجدان، موحب رضايت ايزد يکتا باشد. از تعدادي حدود 70 نفر از افراد با تحصيلات دانشگاهي و با تجربه در فن مصاحبه، در مورد آن ويژگيهايي که يک پرسشگر خوب بايد داشته باشد نظرخواهي گرديد سپس دادههاي بهدست آمده، استخراج و نتايج آن با اساتيد و صاحبنظران به بحث گذاشته شد، آنگاه برحسب تعداد دفعات تکرار در نظرسنجي اولويت بندي شدند.
نتيجه اين کار بدين صورت ميباشد:
1- صبر و بردباري- توانايي در برقراري ارتباط
2- برخورد خوب و با متانت – تحصيلات دانشگاهي
3- ادب و آراستگي – تسلط به مفاهيم و معاني پرسشها
4- علاقه به کار پژوهش – صديق – آشنايي به علم آمار و کاربرد آن
5- دقت – ايمان
6- شناخت جامعه مورد بررسي – آشنايي با علم روانشناسي به صورت کلاسيک و تجربي
7- امين و امانتداري – توانايي تفهيم پرسشهاي پرسشنامه
8- قدرت بيان – مطرح کردن پرسشها به صورت ساده و قابل فهم – اعتماد به نفس – تجربه و مهارت – وظيفهشناس
9- توان راهنمايي – اطلاعات عمومي در سطح بالا – آگاه از روشهاي مصاحبه و کسب اطلاعات خواسته شده – خوش بيان
10- خلاقيت در کار پرسشگري و مصاحبه
11- وجدان کاري – وقتشناس (مراجعه به موقع به فرد مصاحبه شونده)
12- هماهنگي با خلق و خوي مصاحبه شونده – آشنايي به هدف و نتيجه پژوهش
13- کنجکاوي – بيشتر شونده بودن – دوري جستن از تحميل نظرات خود بر مصاحبه شونده
14- جديت و خستگي ناپذيري – معرفي خود به مصاحبه شونده – داشتن عفت کلام
15- ساده نويسي و سادهگويي – آشنايي با نقشه و نقشهکشي – توانايي تجزيه و تحليل و تفسير درست پرسشها – خوش خط – سرعت عمل و سرعت انتقال.
برخي از ويژگيهاي شمارش شده در بالا، ذاتي و فطري است که شخص، از افراد خانواده خود به ارث برده است و ناشي از تعليم و درس کلاس نيست يا حداقل نميتوان به طور کامل توسط درس کلاس و يا خواندن کتاب آنها را فراهم ساخت مانند صديق بودن، خلاقيت داشتن و غيره.
اما برخي ديگر اکتسابي است و توسط مطالعه، ديدن کلاس و غيره امکانپذير ميباشند. مانند: داشتن اطلاعات عمومي، داشتن تحصيلات عالي، داشتن علم برقراري ارتباط خوب با ديگران و غيره.
با اين طرز تفکر آن مطالبي که دانستن آنها براي يک پرسشگر لازم و ضروري است پس از تفاسير لازم در بخشهاي بعدي آورده ميشوند.
4- تحليل و تفسير اطلاعات به دست آمده
بيشترين فراواني پاسخها نسبت به پرسشگر خوب، داشتن صبر و بردباري و توانايي وي در برقراري ارتباط، عنوان شده است. صبر و بردباري در فرآيند مصاحبه را ميتوان به حوصله و تحمل پرسشگر در برابر پاسخگو تعبير کرد به گونهاي که بعد از ايجاد ارتباط مناسب و تفهيم پرسشها با حوصله و توجه هرچه بيشتر به پاسخهاي پاسخگو گوش فرا داده و نظرات و پاسخهاي موافق يا مخالف پاسخگو را درج کند، ولو اينکه پاسخها با ديدگاه پرسشگر در تعارض باشد.
«توانايي در برقراري ارتباط» شامل توانايي شخص پرسشگر در امر گفتگو و ادامه مکالمه و داشتن صراحت لهجه و دانش کافي درباره موضوع مصاحبه، و به کارگيري شيوههاي ايجاد ارتباط درست به طوري که پاسخگو احساس صميميمت کرده و به آساني نظرات خود را در اختيار پرسشگر قرار دهد.
«برخورد خوب و با متانت» داشتن چنين ويژگي براي پرسشگر بدين معني است که پرسشگر با مشاهده پاسخگو و تخمين سن تقريبي وي در صورتي که از نظر سني بزرگتر از خودش باشد با وي کاملا محترمانه رفتار کند(يعني از به کار بردن کلماتي از قبيل احسن، بارکا... و در مقام تاييد جوابهاي وي خودداري کند).
در واقع اين مطلب همواره بايد در خواطر پرسشگر باشد که ما از پاسخگو طلبکار نميباشيم و اين پرسشگر است که به نظرات پاسخگو نيازمند است. پرسشگر همواره بايد در طي مصاحبه، متانت و آداب را مراعات کرده در صورتي که پاسخگو زن يا مرد باشد رفتار متناسب با آنها را اعمال کند.
ادب پرسشگر با عرص سلام به پاسخگو شروع شده و در طول پرسشگري سعي ميکند با کلمات احترامآميز توام باادب و نزاکت به مصاحبه بپردازد.
آراستگي شامل مرتب بودن لباس و کفش، در ارتباط با فرهنگ و ويژگيهاي جامعه ميباشد.
تسلط به مفاهيم و معاني پرسشها از طريق توجيه شدن پرسشگران توسط طراح پرسشنامه و توجه کامل به پرسشها و پي بردن به منظور پرسشها که با چه هدفي پرسشها تنظيم شده، به چنين تواني دسترسي پيدا ميشود.
علاقه به کار پرسشگري، يکي از مهمترين انگيزهها جهت دستيابي به نظرات پاسخگويان ميباشد در واقع با علاقهمندي به کار پرسشگري، پرسشگر خود را در فرآيند جمعآوري اطلاعات تا رسيدن به مرحله نتيجهگيري مسئول دانسته و عنصر جدا از جريان نظرسنجي و آمارگيريها نميداند.
درستکاري و صداقت، در جهت نبود دخل و تصرف در پاسخ پاسخگويان يکي ديگر از ويژگيهاي پرسشگر خوب ميباشد و در اين مورد بايد سعي شود کوچکترين تغيير يا حذفي در پاسخها رخ ندهد.
آشنايي به آمار و کاربرد آن، پرسشگر را متقاعد ميسازد که نمونههاي انتخاب شده مطابق با شيوه علمي نمونهگيري، قابل تعميم به کل جامعه آماري باشد، و هرگونه جابجايي با حذف نمونهها بايد مطابق با دستورالعمل علمي آماري انجام بگيرد که لازمه اين عمل آشنايي نسبي پرسشگر با علم آمار است.
در هر کاري ايمان به آن کار باعث صحت انجام کار ميگردد، يعني ايمان به اينکه تمام مراحل کار مطابق اصول علمي انجام گرفته و کار مربوطه بخوبي انجام بگيرد.
آشنايي با جامعه آماري و گروههاي سني آنها و نسبت جنسي نمونههاي درنظر گرفته شده از جمله مؤلفههايي است که بايد مورد توجه قرار بگيرند.
شناختن روحيات و ويژگيهاي شخصي فرد پاسخگو از جمله وظايف پرسشگر ميباشد به طوري که پرسشگران به صورت عملي، تجربه کردهاند پارهاي از پاسخگويان براحتي حاضر به پاسخگويي نميباشند در چنين مواردي پرسشگر با تحمل و بردباري تلاش براي ايجاد ارتباط کرده، در صورتي که از طريق شناخت ويژگيهاي فردي نتواند به نظرات وي راهي پيدا کند، لازم است با پوزش از پاسخگو نمونه ديگري طبق موازين، جايگزين آن کند.
امين و امانتداري نيز مانند درستکاري و صداقت پرسشگر ميباشد. يعني پرسشگر امين نظرات پاسخگو بوده واين امر را به صورت عملي بايد اجرا کرده و به پاسخگو اطمينان کامل بدهد که هيچگونه استفاده ديگري از گفتهها و نظرات وي نخواهد شد. اين مورد بارها مشاهده شده (بنا به اظهارات پرسشگران) که پاسخگويان غالبا از ناحيه سوء استفاده از گفتارشان اظهار بيميلي و عدم اطمينان داشتهاند که بعضا با توضيحات پرسشگر و دادن اطمينان به پاسخگو سوءظن برطرف شده است. قدرت بيان از ديگر ابزارهاي مورد نياز يک پرسشگر ميباشد. بارها اتفاق افتاده که حساسترين موضوعات مورد بررسي توسط پرسشگراني که از قدرت بيان بالايي برخوردار بودهاند مساعد براي مصاحبه و اخذ پاسخ شدهاند، اما پرسشگراني که از قدرت بيان کافي برخوردار نبودهاند در معموليترين موضوعات مورد بررسي موفق به دريافت جواب مناسب نشدهاند، چه بسا عدم برخورداري پرسشگر از قدرت بيان، موجب رنجش و بيحوضلگي خود پرسشگر نيز شده که در فرآيند جمعآوري اطلاعات اثر نامطلوب ميگذارد. پرسشگري که داراي قدرت بيان بالا باشد مطمئنا قادر خواهد بود که سؤالات را به صورت قابل فهم براي پاسخگو طرح کرده و به سادگي جواب مقتضي را دريافت نمايد.
اعتماد به نفس ضروريترين ابزار براي موفقيت در هر کار و فعاليت به شمار ميآيد، توجهي که روانشناسان به اين ويژگي فردي دارند باعث شده که آن را يکي از مهمترين ابزار پيشرفت فردي در زمينه شغلي به حساب بياورند. از اين رو اين ويژگي در امر پرسشگري نيز جايگاه خاص خود را داراست. پرسشگري که علاقهمند به کار خود بوده و خود را يک مهره کاري در فرآيند گردآوري اطلاعات بداند مسلما در هر دوره از پرسشگري تجارب و مهارتهاي مؤثري کسب خواهد کرد و موجب دسترسي به نظرات واقعي مردم درخصوص موضوعات تحقيقي خواهد شد.
وظيفهشناسي پرسشگر نيز ميتواند در رديف امين، امانتداري، درستکاري و صداقت وي قرار گرفته و علاوه بر آن آگاهي کامل از نقش خودش در امر انجام کار تحقيقي داشته باشد. لازم است که پرسشگر نيز ميتواند در رديف امين، امانتداري، درستکاري و صداقت وي قرار گرفته و علاوه بر آن آگاهي کامل از نقش خودش در امر انجام کار تحقيقي داشته باشد.
لازم است که پرسشگر در هر دوره از پرسشگري علاوه بر توجيه کامل نسبت به موضوع مورد بررسي و سؤالات خود نيز از اطلاعات عمومي کافي بهرهمند بوده و در مواردي که سؤالات و مفاهيم و يا کارکرد بعضي از نهادها براي پاسخگو نامفهوم بوده يا پاسخگو قرار دهد و از اين طريق حس کنجکاوي پاسخگو را جهت پاسخ به سؤالات برانگيزد. آشنايي پرسشگر به آداب و روشهاي مصاحبه از جمله واجبات وي شمرده ميشود و در ضمن پرسشگر ميبايد متوجه باشد که چارچوب اطلاعات خواسته شده را رعايت کند و ضمن اينکه به تمامي مطالب پاسخگو گوش دهد بايستي که آن سري از پاسخهاي زايد و غير مرتبط با سؤال را کنار بگذارد.
ويژگي خوش بيان بودن پرسشگر از ديرزماني است که مورد توجه متوليان امور تحقيقي بوده و در جهت گزينش پرسشگر اولويت با افرادي است که از صراحت لهجه و خوش بياني برخوردار بوده و مبادي اخلاقي را رعايت ميکنند. در واقع اين ويژگيهاي پرسشگر موجب ايجاد همدلي لازم با پاسخگو ميگردد.
خلاقيت در کار پرسشگري در مواقعي که پاسخگو به دلايل گوناگون تمايلي به جواب دادن ندارد ميتواند با ايجاد شوق و انگيزه در پاسخگو از عدم همکاري پاسخگويان جلوگيري کند . شايان ذکر است خلاقيت و ابداع پرسشگر جهت دستيابي به پاسخ بايد با عنايت کامل به حالات رواني و روحي پاسخگويان متناسب باشد. وجدان کاري پرسشگر از وظيفهشناسي، صداقت و علاقهمندي وي نشات ميگيرد، بدين معني که پرسشگر با ملزم ساختن خود نسبت به انجام کاري که از وي خواسته ميشود وظيفه خود را به دقت شناخته و آن را با ايمان کامل انجام ميدهد.
«وقت شناسي پرسشگر يا مراجعه بموقع به فرد مصاحبه شونده» باتوجه به بررسيهاي انجام گرفته در زمينههاي اجتماعي و اقتصادي و سياسي و با توجه به ويژگيهاي تحقيقات به عنوان مثال زماني که لازم است سرپرست خانوار پاسخگوي پرسشنامه خاصي باشد، مراجعه به خانوار جهت دستيابي به سرپرست خانوار در تمام ساعات روز ميسر نيست و زمان احتمالي حضور فرد مذکور در خانوار از ساعت 6 بعدازظهر به بعد ميباشد، از اينرو مراجعه بموقع يکي ديگر از مواردي است که پرسشگر بايستي نسبت به آن توجيه شده باشد و نيز به عنوان مثال، مراجعه به مدارس و مؤسسات آموزش عالي و ادارات و يا ساير نهادها و يا افراد صنعتگر و غيره لازم است که در زمان مقتضي صورت بگيرد و اين نکتهاي است که پرسشگر بايد نسبت به آن توجه کافي داشته باشد.
رعايت حال پاسخگو به طوري که خسته نشده و نيز در پاسخ دادن به سؤالات نگراني و تشويش در وي ايجاد نگردد و درباره افراد پير و سالخورده و عصباني يا افرادي که شتابزده هستند لازم است که پرسشگر خلق و خوي نرم داشته و با حوصله و متانت آنها را به پاسخگويي دعوت کند و در مورد هريک از موارد بالا شگرد لازم را به کار بگيرد به طوري که قبلا نيز يادآوري شد، پرسشگر همواره بايد خود را به عنوان يک عنصر مؤثر و مفيد در فرآيند انجام بررسي بداند و اين احساس از طريق مشارکت دادن و قرار گرفتن وي درباره اهميت طرح تحقيق و هدف از انجام و نهايتا دستيابي به نتيجه نهايي تحقيق تامين ميگردد. يعني روابطي که بين متوليان امور تحقيقي (برگزار کنندگان آن) و افرادي که به عنوان پرسشگر يا ساير اعضاي شرکت کننده در طرح بررسي به وجود ميآيد بايد به گونهاي باشد که همه افراد خود را به نوعي متولي آن طرح تحقيق بدانند و چنين رابطهاي نبايد هرگز مخدوش شود.
در جريان پرسشگري يکي ديگر از راههاي رسيدن به جواب واقعي، اجتناب پرسشگر از تحميل عقايد خود بر پاسخگويان است چرا که در امر پرسشگري در صورتي که مصاحبه کننده درصدد القاء نظر خود بر مصاحبه شونده باشد پاسخگو تحت تاثير پرسشگر قرار گرفته و تصور ميکند نظرات پرسشگر را بايد تاييد کند، در اين صورت چنين رفتاري مانع بزرگي در راه رسيدن به جوابهاي واقعي ايجاد ميکند. از اين رو ضروري به نظر ميرسد که پرسشگر بعد از طرح درست سؤال همواره در مقام گرفتن جواب بايستي سعي کند که بيشتر شنونده باشد. از ديگر راهکارهايي که لازم است پرسشگر حتما به آنها وقوف کامل داشته و در حين مصاحبه به طور جدي به آنها توجه داشته باشد ميتوان به ساده نويسي و ساده گويي وي اشاره کرد. به طوري که پرسشگر در گويش خود با دوري جستن از به کارگيري لغات و جملات پيچيده به سادهگويي و روشن بيان کردن مطالب و سؤالات پرسشنامه بپردازد و در يادداشت پاسخها نيز سادهنويسي و خوش خطنويسي را انتخاب بکند تا هم اطمينان حاصل کند که پاسخگو با درک کامل سؤالات به آنها پاسخ داده و هم در موقع استخراج نتايج مشکلي فراهم نشود. از ديگر نکاتي که لازمه کار پرسشگري بوده و يک پرسشگر خوب بايستي خوب بايستي به آنها دقت کند. آن است که در زمان شروع مصاحبه نخست خود را معرفي نموده (از طريق نامه معرفي نامه ياکارت شناسايي يا به هر صورت ممکن) و در حين مصاحبه داشتن عفت کلام و اخلاق علمي و رعايت ادب را در نظر بگيرد. شايان ذکر است مطالبي که با توجه به پاسخهاي پرسشگران درباره پرسشگر خوب دستهبندي و ارائه شده، نکاتي هستند که پرسشگران در طول دوره انجام اين کار به طور تجربي و درباره موضوعات مختلف آنها را تجربه کردهاند. از اين رو چنين نکات و توصيهها ميتوانند الگوهاي برازندهاي براي پرسشگري باشد که تلاش ميکند بهترين نتيجه را از کار خود بگيرد. علاوه بر راهکارهاي ارائه شده، احتمال دارد تجارب ديگري نيز باتوجه به شرايط متفاوت اجتماعي و فرهنگي و نيز موضوعات تحقيقي متفاوتي در عمل مورد توجه قرار بگيرند که در اين نوشته به آنها اشاره نشده است. هوشياري و سرعت عمل و انتقال و خلاقيت پرسشگر و ممارست و دقت نظر وي در امر پرسشگري ميتواند راهکارهاي ديگري نيز به اين نوشته اضافه کند.
جعمبندی اطلاعات
هنگامی که تودهای از اطلاعات کمی برای تحقیق گرد آوری میشود، ابتدا سازمان بندی و خلاصه کردن آنها به طریقی که به صورت معنی داری قابل درک و ارتباط باشند، ضروری است. روشهای آمار توصیفی (Descriptive Statistics) به همین منظور بکار برده میشوند. غالبا مفیدترین و در عین حال اولین قدم در سازمان دادهها مرتب کردن دادهها بر اساس یک ملاک منطقی است و سپس استخراج شاخصهای مرکزی و پراکندگی و در صورت لزوم محاسبه همبستگی میان دو دسته اطلاعات و استفاده از تحلیلهای پیشرفته تر نظیر رگراسیون (Regression) و پیش بینی (Prediction) میباشد.
در یک جمع بندی با استفاده مناسب از روشهای آمار توصیفی میتوان دقیقا ویژگیهای یک دسته از اطلاعات را بیان کرد. آمار توصیفی همیشه برای تعیین و بیان ویژگیهای اطلاعات پژوهشها بکار برده میشوند.
تشکیل جدول توزیع فراوانی
توزیع فراوانی عبارت است از سازمان دادن دادهها یا مشاهدات به صورت طبقات همراه با فراوانی هر طبقه. برای تشکیل یک جدول توزیع فراوانی باید دامنه تغییرات ، تعداد طبقات و حجم طبقات توسط فرمولهای مربوطه محاسبه شده و سپس اقدام به نوشتن جدول توزیع در دو ستون X)ستون طبقات) و F)فراوانی طبقات) شود. پس از این مرحله در صورت تمایل یا لزوم پژوهشگر میتواند شاخصهای دیگری نظیر فراوانی تراکمی ، فراوانی تراکمی درصدی را محاسبه نماید. تشکیل جدول توزیع فراوانی یک روش اقتصادی و در عین حال آسان برای نمایش انبوهی از دادههای نامنظم است. اما در طبقه بندی کردن ، برخی از اطلاعات به علت خطای گروه بندی از دست میروند که در محاسبه شاخصهای آماری نیز منعکس میشود. ولی مقدار آن ناچیز بوده و اشکال عمدهای ایفا نمیکند. ترسیم نمودار
یکی از نقاط ضعف نمایش دادهها به صورت جدول فراوانی عدم درک سریع اطلاعات جدول است. نمودارها ابزار مناسبی برای نمایش تصویری اطلاعات هستند. انواع مختلفی از نمودار وجود دارد که از جمله میتوان به نمودار هیستوگرام ، نمودار ستونی ، نمودار چند ضلعی تراکمی ، نمودار دایرهای ، نمودار سریهای زمانی و …اشاره کرد.
محاسبه شاخصهای مرکزی
در محاسبات آماری لازم است که ویژگیها و موقعیت کلی دادهها تعیین شود. برای این منظور شاخصهای مرکزی محاسبه میشوند. شاخصهای مرکزی در سه نوع نما (Mode) ، میانه (Median) و میانگین (Mean) هستند که هر یک کاربرد خاص خود را دارا میباشند. در تحقیقاتی که مقیاس اندازه گیری دادهها حداقل فاصلهای است میانگین بهترین شاخص است. ولی در تحقیقاتی که مقیاس اندازه گیری دادهها رتبهای یا اسمی است، میانه یا نما مورد استفاده قرار میگیرند.
محاسبه شاخصهای پراکندگی
شاخصهای پراکندگی برخلاف شاخصهای مرکزی هستند. آنها میزان پراکندگی یا تغییراتی را که در بین دادههای یک توزیع (نتایج تحقیق) وجود دارد، نشان میدهند. دامنه تغییرات ، انحراف چارکی (Quartile Deviation) ، واریانس (Variance) و انحراف استاندارد (Standard Deviation) شاخصهایی هستند که به همین منظور در تحقیقات مورد استفاده قرار میگیرند. پس از محاسبه شاخصهای مرکزی و پراکندگی میتوان نمرههای استاندارد را محاسبه و منحنی طبیعی (Z) را ترسیم کرد.
محاسبه همبستگی
تحقیقاتی وجود دارد که پژوهشگر میخواهد رابطه بین دو متغیر را تعیین کند و به همین منظور از روشهای همبستگی (Correlation) استفاده میکند. در محاسبه همبستگی ، نوع مقیاس اندازه گیری دخالت دارد و بطور کلی به دو دسته پارامتری و ناپارامتری تقسیم میشوند.
· محاسبه همبستگی برای تحقیقات پارامتری : چنانچه دو متغیر در مقیاسهای فاصله یا نسبی اندازه گیری شده باشند، میتوان برای تعیین رابطه بین آنها از ضریب همبستگی گشتاوری پیرسون استفاده کرد. ولی اگر در تمام مفروضات ضریب همبستگی پیرسون صادق نباشد، نمیتوان از آنها استفاده کرد و به جای آن میتوان از روشهای دیگری مانند ضریب همبستگی دو رشتهای ) ( ، دورشتهای ) ( و یا ضریب تتراکوریک) ( استفاده کرد.
· محاسبه همبستگی برای تحقیقات ناپارامتری : در تحقیقاتی که در سطح مقیاسهای اسمی و رتبهای انجام میگیرد، باید از روشهای دیگری برای محاسبه همبستگی بین دو متغیر استفاده کرد. برخی از این روشها عبارتند از : ضریب همبستگی فی (φ) ضریب کریمر (C) ، ضریب کپا (K) و ضریب لامبدا ، در تحقیقات اسمی و ضریب همبستگی اسپرمن ) ( ، ضریب کندال و آماده گاما (G) برای تحقیقات ترتیبی.
رگراسیون و پیش بینی
رگراسیون (Regression) روشی برای مطالعه سهم یک یا چند متغیر مستقل در پیش بینی متغیر وابسته است. از تحلیل رگراسیون هم در تحقیقات توصیفی )غیر آزمایشی) و هم در تحقیقات آزمایشی میتوان استفاده کرد. با توجه به نوع تحقیق و متغیرهای آن روش متنوعی برای تحلیل رگراسیون وجود دارد که برخی از آنها عبارتند از : رگراسیون خطی )با سه راهبرد همزمان ، گام به گام ، سلسله مراتبی) ، رگراسیون انحنایی ، رگراسیون لوجیستیک و تحلیل کواریانس.
تحلیل دادههای ماتریس کواریانس
از جمله تحلیلهای همبستگی ، تحلیل ماتریس کواریانس یا ماتریس همبستگی است. دو نوع از معروفترین این تحلیلها عبارتند از : مدل تحلیل عاملی برای پی بردن به متغیرهای زیر بنایی یک پدیده در دو دسته اکتشافی و تاییدی و مدل معادلات ساختاری برای بررسی روابط علی بین متغیرها.
همبستگی : رابطه بین دو یا چند متغیر را همبستگی می گویند.
همبستگی مثبت (مستقیم) : افزایش یا کاهش یکی باعث افزایش یا کاهش دیگری می شود.
همبستگی منفی (غیر مستقیم) : افزایش یکی باعث کاهش دیگری و بلعکس.
ضریب همبستگی: شاخصی آماری برای نشان دادن شدت و حدود همبستگی .
ضریب همبستگی پیرسون(r xy) : زمانی مورد استفاده است که متغیر های مورد مطالعه با استفاده از مقیاس فاصله ای یا نسبی اندازه گیری شده باشند.
ضریب همبستگی اسپیرمن( r s ): زمانی مورد استفاده است که متغیر های مورد مطالعه با استفاده از مقیاس رتبه ای یا نسبی اندازه گیری شده باشند.
مفروضه ها ضریب همبستگی پیرسون :
1- رابطه خطی بین متغیر ها
2- توزیع ها دارای شکل مشابه باشند
3- نمودار پراکندگی یکسان باشد.
ضریب تعیین:
با محاسبه این ضریب می توان تعیین کرد که چند درصد از کل واریانس X ناشی از واریانس Y است . این ضریب میزان تغییراتی را که بوسیله یک متغیر برای متغیر دیگر تعیین می شود محاسبه می کند . که فرمول آن عبارت است از ضریب همبستگی پیرسون به توان 2 ضرب در 100 .
نکته: از ضریب همبستگی نمی توان روابط علت و معلولی را نتیجه گرفت .
پیش بینی : چنانچه بین دو متغیر همبستگی وجود داشته باشد می توان نمره فردی را در یک متغیر از روی متغیر دیگر پیش بینی کرد ، دقت پیش بینی به شدت همبستگی بین متغیر پیش بینی شونده و متغیر پیش بینی کننده دارد. چنانچه همبستگی کامل باشد ( 1+ ، 1- ) پیش بینی کامل و دقیق امکان پذیر است .
هنگامی که همبستگی بین دو متغیر کامل نباشد پیش بینی یک برآورد خوب است نه بیان یک حقیقت مطلق.
بخش عمده و ذاتی پیش بینی رگرسیون است.
رگرسیون زمانی اتفاق می افتد که همبستگی بین دو متغیر کامل نباشد.(1+ ، 1- نباشد).
رگرسیون به طرف میانگین: زمانی است که همبستگی بین متغیر ها کامل نباشد در این صورت نمرات متغیر اول به سمت میانگین تمایل دارند .
خط برازش به منظور پیش بینی متغیر Y از روی متغیرX به کار برده می شود.
قانون حداقل مجذور ها : از آن برای تعیین بهترین خط برازش استفاده می کنیم (که عبارت است از حاصل جمع مجذور خطا ها).
خط رگرسیون: خطی است که موجب می شود خطا های پیش بینی به حداقل برسد.
همه اعداد یا نمرات پیش بینی شده بر روی یک خط قرار می گیرند چون برای بدست آوردن آن ها کلیه نمرات x در یک عدد ثابت ضرب می شوند .
تعبير و تفسير ضريب همبستگي
تفسیر ضریب همبستگی از دو جنبه توصیفی و قواعد آمار استنباطی صورت می گیرد. تعبیر توصیفی، شدت و یا ضعف و جهت تغییرات دو متغیر نسبت به یکدیگر را معلوم می سازد. تفسیر استنباطی همبستگی، معتبرتر می باشد. زیرا برای اینکه بتوان ضریب محاسبه شده را بعنوان شاخص واقعی همبستگی میان دو متغیر منظور نمود بایستی احتمال صحت این فرض معلوم شود، زیرا فرض مخالف آن، بدین مفهوم است که ضریب محاسبه شده ناشی از اثر عوامل تصادفی می باشد. بنابراین در تفسیر استنباطی ضریب همبستگی، وجود یا عدم وجود همبستگی میان متغیرها مطرح است. از نظر توصیفی، مقادیر مختلف ضریب همبستگی را بطور تقریبی و کلی بصورت زیر می توان معرفی نمود:
1. همبستگی بسیار ضعیف و ناچیز (r≤0.2)
2. همبستگی ضعيف (0.2≤r≤0.4)
3. همبستگی متوسط (0.4≤r≤0.6)
4. همبستگی قوي (0.6≤r≤0.8)
5. همبستگی بسيار قوي (r≥0.8)
در تفسير ضرايب همبستگی توجه به نكات زير ضروري است:
1. ضرايب همبستگی تابع تغييرات ساده خطي نسيت. مثلا" نمي توان گفت كه ضريب 8/0، دو برابر ضریب 4/0 می باشد و یا تفاوت ضرایب 85/0 و 55/0 با تفاوت ضرایب 65/0 و 35/0 برابر است.
2. توصیف ضریب همبستگی به موضوع تحقیق بستگی دارد و باید آن را نسبت به زمینه و شرایط خاص تحقیق تفسیر کرد. برای مثال، چنانچه بین وزن صد دانه و تعداد دانه در خوشه گندم همبستگی شدیدی محاسبه گردید، میزان این همبستگی ممکن است تحت تأثیر عوامل دیگری نظیر نوع واریته و شرایط آب و هوایی و ... نیز قرار گرفته باشد. بنابراین، در تعیین رابطه متقابل بین دو متغیر توجه به تمامی جنبه ها ضروری است، تا بتوان تأثیر این متغیرها بر یکدیگر را بدون دخالت سایر عوامل تعیین نمود. برای روشن شدن موضوع، مثال دیگری را ذکر می نمائیم. فرض کنید در آزمایشی ضریب همبستگی میان عملکرد محصول و درصد پروتئین دانه گندم برابر با 6/0- محاسبه شده باشد. تفسیر این ضریب بدین معنی است که یک رابطه منفی و نسبتا" شدید بین میزان عملکرد و درصد پروتئین دانه های آن می باشد. بنابراین چنین آزمایشی را در شرایط مختلف از نظر میزان کود ازته ای که در اختیار گیاه قرار می دهیم انجام داده و آنگاه ضریب همبستگی را بین دو متغیر فوق محاسبه می ننمائیم. این ضریب همبستگی عبارت خواهد بود از همبستگی بین دو متغیر وقتی متغیر سوم ثابت فرض شده باشد. بنابراین احتمال دارد که وقتی کود کافی در اختیار گیاهان باشد (عامل سوم ثابت باشد) ضریب همبستگی بین میزان عملکرد و درصد پروتئین مثبت و شدید گردد و با تغییر میزان کود ازته این ضریب نیز تغییر نماید.
در تفسیر استنباطی ضریب همبستگی، هدف نهایی تعمیم نتایج حاصل از نمونه به جامعه می باشد. برای این منظور برآورد محاسبه شده با فرضهای آزمایشی مورد مقایسه قرار می گیرد.
دانش آمار در هر جامعه آماري (با قلمرو مطالعه يک طرح پژوهشي) متغيرهايي را در راستاي هدف و منظور معيني تعريف و مقدار آنها را براي هر واحد جامعه، زير عنوان دادههاي آماري، اندازهگيري و جمعآوري، سپس بر پايه الگوها و مفاهيم رياضي تجزيه و تحليل و استنتاج آماري ميکند. بنابراين ميزان اعتبار نتايج به دست آمده از اين عمليات، بستگي به دقت اندازهگيري متغير يعني دادههاي آماري دارد. از طرف ديگر، ميدانيم که متغير آماري و ويژگيهاي آن، مطابق با متغير رياضي است که در مبحث رياضيات محض به صورت کلي و نظري بحث و بررسي ميگردد. بعنوان مثال گفته ميشود که x نماد اعداد حقيقي (XER) تحت شرايطي داراي قانون توزيع قرينه زير است:
F(x)=(2nb2) e XER
Aو B دو عدد ثابت و e عدد گنگ نپر ميباشد و به طور نظري در نوع منحني، نقطع ماکزيمم و خواص ديگر آن بحث ميشود ولي در آمار، با روشهاي آماري، بررسي ميشود که متغيير دادههاي آماري جمعآوري شده داراي آن قانون توزيع ميباشد يا خير؟ در صورت داشتن چنين ويژگي، نشان داده ميشود که a مقدار ميانگين حسابي، ميانه و مد يا نما و b2 مقدار واريانس متغير آماري است و يا اينکه اگر از واحدهاي يک جامعه آماري، نمونه تصادفي به حجم n، برآوردهاي ممکن تحت شرايط معين يعني 30 n-> داراي قانون توزيع ذکر شده است. آنگاه در تجزيه و تحليل دادهها، آزمون فرضيههاي آماري و غيره از خواص اين قانون توزيع، استفاده ميگردد.
با ملاحظه مواردي از قبيل آنچه در بالا آمده است، رياضي دانان و صاحبنظران، آمار را يکي از شاخههاي رياضيات کاربردي معرفي ميکنند و دقت در اندازهگيري و مصاحبه براي بدست آوردن مقدار متغير يا دادههاي آماري و قوانين توزيع آنها را به مصداق اندازه مقاومت زمين و ساختماني که بر روي آن بايد احداث شود، ميدانند؛ زيرا چنانچه مقاومت زمين محل احداث ساختمان با دقت اندازهگيري نشود و تاب و توان تحمل وزن ساختمان را نداشته باشد، ساختمان قبل از اتمام يا پس از آن فرو ميريزد و باعث ضرر و زيان ميشود. از اين رو در تحقيقات آماري بويژه آنهائي که در زمينه علوم انساني انجام ميگيرد، دو عامل بسيار اساسي بايد مورد توجه قرار گيرد:
1- ميزان آمادگي واحدهاي جامعه به پاسخدادن واقعي و درست پرسشها (که به منزله زمين محل احداث ساختمان است)
2- مصاحبه کنندگان يا پرسشگران که در حکم مهندسان و نيروي انساني متخصص در بناي ساختماناند.
3- بنابراين در تهيه و اجراي هر طرح آماري، موارد زير توصيه ميشود:
الف- پرسشهاي پرسشنامهها بايد مطابق با واقعيات و فرهنگ جامعه يا قلمرو مطالعه تحقيق آورده شوند و از اجراي طرحهايي با هدفهاي نامشخص و يا غير قابل دسترسي، خودداري گردد.
ب- قبل از تهيه و اجراي طرحهاي آماري، آگاهيهاي لازم به واحدهاي جامعه آماري داده شود تا ذهن پاسخگويان پرسشهاي آماري نسبت به وظيفه علمي و اجتماعي خود روشن گردد و همکاريهاي لازم را در دادن پاسخ درست و واقعي ابراز دارند.
ج- پرسشگران يا مصاحبهکنندگاني که اندازهگيريها و جمعآوري دادههاي آماري، به عهده آنها واگذار ميشود بايد با دقت انتخاب شوند و ضوابط در خور اين فعاليت، مورد توجه پرسشگري، آموزشهاي لازم را با تشکيل کلاس، معمول داشته و پس از اطمينان کامل از اينکه اين گروه از مجريان طرحهاي آماري به نحو احسن قادر به انجام مسئوليت خود ميباشند، شروع به کار کنند.
د- متصديان و مجريان سطح بالاي طرحهاي آماري، کار و فعاليت گروه پرسشگران را ارج نهاده و از هر جهت تسهيلات لازم را براي موفقيت آنان فراهم سازند تا نتايج مطلوب و معتبر علمي از اجراي طرحهاي آماري در اختيار آنان قرار گيرد.
بخش اول
مصاحبه، پرسشنامه و ويژگيهاي لازم براي پرسشگري
بيش از شمارش و تجزيه و تحليل ويژگيهاي لازم براي امر پرسشگري، مفهوم مصاحبه و خصوصيات مربوط با اين کلمه را تشريح و کاربرد آن را در کارهاي آماري، به عنوان يک ابزار و عامل اصلي بيان ميکنيم. کلمه مصاحبه در لغتنامه دهخدا به معاني با کسي صحبت داشتن و گفتگو با رجلي سياسي يا فردي دانشمند و صاحبنظر در اموري مانند ، سياست، ادبيات، تاريخ، رياضيات و غيره آمده است و يا اينکه گفتگو با شخصي براي گرفتن اطلاعاتي در خصوص يک برنامه سينمايي، راديويي و يا موضوعي که با آن فرد مربوط ميشود، معني شده است. فردي که براي کسب اطلاع صحبت ميکند، مصاحبهگر (پرسشگر) و فرد شنونده را مصاحبه شونده (پاسخگو) مينامند.
مصاحبه به معني وسيعتر و جامعتر رابطهاي است بين دو انسان و يا يک انسان با گروهي ديگر، مصاحبه موجب تشخيص نظرات و تفکرات طرفين مصاحبه ميشود. در واقع مصاحبه يک هنر است از اين رواگر در انجام مصاحبه، تجربه و تئوريهاي دانش روان شناسي و علوم ديگر را توام سازيم ميتوانيم اين هنر را به حد مطلوب و شايسته خود برسانيم.
مصاحبه براي هدفهاي زير انجام ميگيرد:
1- براي بهدست آوردن يک اطلاع: مانند پيدا کردن نسبت افراد بيننده يک فيلمسينمايي با نسبت افرادي که به يک فرد بخصوص در يک انتخابات راي ميدهد.
2- کمکرساني و راهنمايي: به طور مثال در اول يک سال تحصيلي آموزگار با دانش آموزان مصاحبه ميکند تا متوجه شود چه نوع کمک آموزشي به دانش آموزان ضعيف ارائه دهد و يا اينکه با افراد يک جامعه مصاحبه ميشود تا پس از اطلاع از نيازهاي آنها کمکهاي لازم عملي شود. از اين رو مصاحبهگر ميبايد هدف از مصاحبه را بداند تا بتواند کار مصاحبه را با دقت و صحت انجام دهد.
اطلاعاتي را که مصاحبهگر در ارتباط با هدف مصاحبه بايد طي يک مصاحبه از افراد يک جامعه آماري به دست آورد معمولا به صورت پرسش و پاسخ بر روي يک برگ کاغذ و يا در يک دفترچه نوشته ميشود و از مصاحبهگر که در اصطلاح آماري پرسشگر ناميده ميشود خواسته ميشود، براي يک دستور خاص و معاني معيني با مصاحبه، به دست آورد اين برگ حاوي پرسشها را پرسشنامه ناميده و در صورتي که با مصاحبه پاسخهاي بهدست آمده در جاي مخصوص خود نوشته شوند اين پرسشنامه را تکميل شده مينامند.
3- روشهاي انجام مصاحبه
روشهايي که براي انجام يک مصاحبه و بهدست آوردن اطلاعات آماري به کار ميرود به صورت زير خلاصه و توضيح ميگردند:
الف- مصاحبه پستي، به اين طريق که پرسشنامه را همراه با تعاريف و دستورالعمل تکميل پرسشنامه به نشاني فرد نمونه يا جامعه ارسال ميکنند و از دريافت کننده ميخواهند پس از تکميل، به نشاني فرستنده برگشت نمايد.
اين روش داراي مشکلاتي از قبيل نبود نشاني کامل مصاحبه شونده، برگشت ندادن پرسشنامهها، بيدقتي در پاسخ پرسشها و به موقع ارسال نکردن پرسشنامهها ميباشد.
ب- مصاحبه توسط ارسال پرسشنامه و مراجعه براي راهنمايي لازم در تکميل پرسشنامه و دريافت آن
اين روش هم مشکلات خاص خود را دارد، يکي نرسيدن پرسشنامه در يک زمان معين به نشاني مورد نظر و مراجعات زياد براي تکميل و دريافت آن ممکن است اين روش با تسليم پرسشنامه و درخواست پس از تکميل ارسال به نشاني معيني، انجام گيرد که مشکلاتي مانند آنچه گفته شد را همراه خواهد داشت. به علاوه احتمال دارد که در هنگام مراجعه، فرد يا افراد مورد نظر در محل خود نباشند و هدفهايي مانند راهنمايي و درخواست برگشت پرسشنامه ميسر نشوند.
ج- مصاحبه و تکميل پرسشنامه از طريق تلفن
اين روش براي اولين بار در حدود پنج سال پيش با موفقيت در سطح شهر تهران بزرگ توسط مرکز مطالعات، تحقيقات و سنجش برنامهاي صداوسيما با موفقيت انجام گرديد و تاکنون پرسشنامه مربوط به چندين طرح آماري با اين روش، مصاحبه و تکميل شده است ولي تجربه نشان داده است، اين روش زماني کارايي دارد که: 1- تعداد پرسشهاي پرسشنامه کم باشد
2- مفاهيم پرسشها براي مصاحبه شونده يا پاسخگو روشن و شفاف باشند
3- برابر ضوابط و روشهاي آماري به کار گرفته شده فقط از يک فرد خانوار و يا خانواده مصاحبه به عمل آيد زيرا در غير اين صورت در مصاحبه با کليه افراد خانوار، تلفن خانوار ميبايد مدت زيادي مشغول باشد که باعث نارضايتي خانوار ميشود.
در جاهايي که افراد قصد و غرض خود را توسط تلفن به طور ناشناس به فرد مورد نظرشان منتقل ميکنند و اين وسيله را ابزاري براي تهديد و ديگر اغراض شخصي به کار ميگيرند.
بايستي پرسشگران از لحاظ سواد، تجربه، متانت و بيان در سطحي باشند که بتوانند به محض برقراري ارتباط تلفني، خود را خوب و معرفي و جلب اعتماد طرف مصاحبه شونده را فراهم سزاند که پيدا کردن تعداد پرسشگر کافي و با شرايط و محسنات مطلوب، خود ميتواند مشکلي باشد.
د- مصاحبه حضوري
در روش مصاحبه حضوري، پرسشنامه شامل پرسشهاي تهيه شده همراه تعاريف و دستورالعملها به پرسشگر سپرده ميشود، پرسشگر با مراجعه به فرد نمونه يا فرد جامعه مورد بررسي، پس از معرفي خود که نماينده يا پرسشگر فلان نهاد رسمي کشور است و هدف از اين تماس چيست و پاسخ درست و دقيق به پرسشها چه نتيجهاي در بردارد و احيانا در صورت کم دقتي در پاسخها چه مشکلاتي در تصميمگيري رخ ميدهد، مصاحبه با فرد را شروع ميکند.
حسن اين روش، بيشتر در جوامع ناآشنا با آمار، اين است که پرسشگر با مطرح نمودن و توضيح هر پرسش حتيالامکان جواب درست را به دست ميآورد از طرف ديگر با اين روش، مصاحبه با افراد بيسواد، بزرگسال و کم سال، ممکن گرديده و پرسشنامههاي تکميل شده به موقع جمعآوري ميشوند. از طرف ديگر برابر با ضوابط طرح تحقيق با افراد خاص و يا کليه افراد خانوار، مصاحبه ممکن و جلوگيري از نظرات افراد بزرگتر و يا نفوذ خانوار در پاسخ ديگران نسبت به پرسشهاي پرسشنامه ميشود.
4- ويژگيهاي يک پرسشگر
در واقع مصاحبه، پژوهشي است براي کسب اطلاع و اسراري که در ضمير فرد مصاحبه شونده نهفته است بنابراين کسب اطلاع و اسرار مورد نظر نتيجه عمل و عکسالعمل دو انسان است يکي مصاحبه کننده و ديگر مصاحبه شونده، اگر اين دو فرد از لحاظ علمي، فکري و زباني که تکلم ميکنند و ديگر موارد، هماهنگ باشند آنگاه نتيجه مصاحبه که کسب اطلاع و اسرار رياضيدان براي کسب ميزان تسلط او به يک موضوع پيشرفته علم رياضي، مصاحبه داشته باشد بايد شخص مصاحبه کننده، خود از آن مبحث رياضي اطلاعي داشته باشد تا بتواند در اين کار موفقيتي به دست آورد. براي روشن شدن هرچه بيشتر ذهن خواننده، نتيجه مطالعه يک مقاله خارجي ترجمه شده در يک مجله ايراني را در مورد مصاحبه گروهي از دانشمندان، يکي رياضيدان، ديگري فيزيکدان،... و يک دانشمند علم جامعهشناسي با دانشمند و نابغه فيزيک يعني آلبرت انيشتين (Albert Einishtein) را در اينجا مرور ميکنيم.اين گروه دانشمند صبح دوست، انسان دوست و متعهد خدمت به بشريت ميخواهند کشف اتم و چگونگي استفاده از آن را بويژه اينکه چرا در راه نابودي بشر به کار گرفته شده است را توسط مصاحبه با اين دانشمند، علت يابي کرده و راهي براي استفاده در جهت صلح و رفاه بشريت با کاربرد آن به دست آورند.
فرد جامعهشناس در آن جلسه مقدماتي و تدارکاتي پيشنهاد ميکند، به او مهلت داده شود که مدتي، فيزيک مطالعه کند تا توانايي پرسوجو و مصاحبه را با مصاحبه شونده به دست آورد يعني بتواند بحث خود را آنچنان شروع و اداره کند که نتيجه آن، هدف مصاحبه باشد و اين تصميم يعني به تعويق انداختن زمان مصاحبه مورد توجه ديگر آحاد گروه قرار ميگيرد.
اکنون فکر ميکنم با توضيح بالا معلوم است که ويژگيهاي لازم براي يک مصاحبهگر و يا پرسشگر بستگي به ويژگيهاي پرسش شونده مانند: سطح دانش، فرهگ، سن، جنس، خلق و خور و غيره مصاحبه شونده و هدف مصاحبه دارد. از اين رو هر شخصي نميتواند بدون دانش پرسشگري و ويژگيهاي ديگر، اين وظيفه خطير را به عهده داشته باشد، مشاهده ميکنيم در سطح جهاني آن گروه از خبرنگاران که اصليترين کارشان مصاحبه و رسيدن به هدف دانستند طرز تفکر و آرمانهاي مصاحبه شونده است، موفق هستند که عالم، با تجربه، با ايمان، امانتدار و ديگر مشخصههاي پسنديده در تخصص مصاحبه و خبرنگاري باشند. البته اين ويژگيها بسيارند و هر فردي به گونهاي آنها را بر شمرده و اولويت بندي ميکند.
از اين رو براي به دست آوردن آن ويژگيهايي که يک فرد بايد داشته باشد تا بتواند مطابق با روحيات، فرهنگ و ديگر فاکتورهاي موجود در جامعه انساني ما، پرسشگري باشد که بتواند وظيفه علمي، اجتماعي و ملي خود را آنچنان انجام دهد که مزيد بر راحتي وجدان، موحب رضايت ايزد يکتا باشد. از تعدادي حدود 70 نفر از افراد با تحصيلات دانشگاهي و با تجربه در فن مصاحبه، در مورد آن ويژگيهايي که يک پرسشگر خوب بايد داشته باشد نظرخواهي گرديد سپس دادههاي بهدست آمده، استخراج و نتايج آن با اساتيد و صاحبنظران به بحث گذاشته شد، آنگاه برحسب تعداد دفعات تکرار در نظرسنجي اولويت بندي شدند.
نتيجه اين کار بدين صورت ميباشد:
1- صبر و بردباري- توانايي در برقراري ارتباط
2- برخورد خوب و با متانت – تحصيلات دانشگاهي
3- ادب و آراستگي – تسلط به مفاهيم و معاني پرسشها
4- علاقه به کار پژوهش – صديق – آشنايي به علم آمار و کاربرد آن
5- دقت – ايمان
6- شناخت جامعه مورد بررسي – آشنايي با علم روانشناسي به صورت کلاسيک و تجربي
7- امين و امانتداري – توانايي تفهيم پرسشهاي پرسشنامه
8- قدرت بيان – مطرح کردن پرسشها به صورت ساده و قابل فهم – اعتماد به نفس – تجربه و مهارت – وظيفهشناس
9- توان راهنمايي – اطلاعات عمومي در سطح بالا – آگاه از روشهاي مصاحبه و کسب اطلاعات خواسته شده – خوش بيان
10- خلاقيت در کار پرسشگري و مصاحبه
11- وجدان کاري – وقتشناس (مراجعه به موقع به فرد مصاحبه شونده)
12- هماهنگي با خلق و خوي مصاحبه شونده – آشنايي به هدف و نتيجه پژوهش
13- کنجکاوي – بيشتر شونده بودن – دوري جستن از تحميل نظرات خود بر مصاحبه شونده
14- جديت و خستگي ناپذيري – معرفي خود به مصاحبه شونده – داشتن عفت کلام
15- ساده نويسي و سادهگويي – آشنايي با نقشه و نقشهکشي – توانايي تجزيه و تحليل و تفسير درست پرسشها – خوش خط – سرعت عمل و سرعت انتقال.
برخي از ويژگيهاي شمارش شده در بالا، ذاتي و فطري است که شخص، از افراد خانواده خود به ارث برده است و ناشي از تعليم و درس کلاس نيست يا حداقل نميتوان به طور کامل توسط درس کلاس و يا خواندن کتاب آنها را فراهم ساخت مانند صديق بودن، خلاقيت داشتن و غيره.
اما برخي ديگر اکتسابي است و توسط مطالعه، ديدن کلاس و غيره امکانپذير ميباشند. مانند: داشتن اطلاعات عمومي، داشتن تحصيلات عالي، داشتن علم برقراري ارتباط خوب با ديگران و غيره.
با اين طرز تفکر آن مطالبي که دانستن آنها براي يک پرسشگر لازم و ضروري است پس از تفاسير لازم در بخشهاي بعدي آورده ميشوند.
4- تحليل و تفسير اطلاعات به دست آمده
بيشترين فراواني پاسخها نسبت به پرسشگر خوب، داشتن صبر و بردباري و توانايي وي در برقراري ارتباط، عنوان شده است. صبر و بردباري در فرآيند مصاحبه را ميتوان به حوصله و تحمل پرسشگر در برابر پاسخگو تعبير کرد به گونهاي که بعد از ايجاد ارتباط مناسب و تفهيم پرسشها با حوصله و توجه هرچه بيشتر به پاسخهاي پاسخگو گوش فرا داده و نظرات و پاسخهاي موافق يا مخالف پاسخگو را درج کند، ولو اينکه پاسخها با ديدگاه پرسشگر در تعارض باشد.
«توانايي در برقراري ارتباط» شامل توانايي شخص پرسشگر در امر گفتگو و ادامه مکالمه و داشتن صراحت لهجه و دانش کافي درباره موضوع مصاحبه، و به کارگيري شيوههاي ايجاد ارتباط درست به طوري که پاسخگو احساس صميميمت کرده و به آساني نظرات خود را در اختيار پرسشگر قرار دهد.
«برخورد خوب و با متانت» داشتن چنين ويژگي براي پرسشگر بدين معني است که پرسشگر با مشاهده پاسخگو و تخمين سن تقريبي وي در صورتي که از نظر سني بزرگتر از خودش باشد با وي کاملا محترمانه رفتار کند(يعني از به کار بردن کلماتي از قبيل احسن، بارکا... و در مقام تاييد جوابهاي وي خودداري کند).
در واقع اين مطلب همواره بايد در خواطر پرسشگر باشد که ما از پاسخگو طلبکار نميباشيم و اين پرسشگر است که به نظرات پاسخگو نيازمند است. پرسشگر همواره بايد در طي مصاحبه، متانت و آداب را مراعات کرده در صورتي که پاسخگو زن يا مرد باشد رفتار متناسب با آنها را اعمال کند.
ادب پرسشگر با عرص سلام به پاسخگو شروع شده و در طول پرسشگري سعي ميکند با کلمات احترامآميز توام باادب و نزاکت به مصاحبه بپردازد.
آراستگي شامل مرتب بودن لباس و کفش، در ارتباط با فرهنگ و ويژگيهاي جامعه ميباشد.
تسلط به مفاهيم و معاني پرسشها از طريق توجيه شدن پرسشگران توسط طراح پرسشنامه و توجه کامل به پرسشها و پي بردن به منظور پرسشها که با چه هدفي پرسشها تنظيم شده، به چنين تواني دسترسي پيدا ميشود.
علاقه به کار پرسشگري، يکي از مهمترين انگيزهها جهت دستيابي به نظرات پاسخگويان ميباشد در واقع با علاقهمندي به کار پرسشگري، پرسشگر خود را در فرآيند جمعآوري اطلاعات تا رسيدن به مرحله نتيجهگيري مسئول دانسته و عنصر جدا از جريان نظرسنجي و آمارگيريها نميداند.
درستکاري و صداقت، در جهت نبود دخل و تصرف در پاسخ پاسخگويان يکي ديگر از ويژگيهاي پرسشگر خوب ميباشد و در اين مورد بايد سعي شود کوچکترين تغيير يا حذفي در پاسخها رخ ندهد.
آشنايي به آمار و کاربرد آن، پرسشگر را متقاعد ميسازد که نمونههاي انتخاب شده مطابق با شيوه علمي نمونهگيري، قابل تعميم به کل جامعه آماري باشد، و هرگونه جابجايي با حذف نمونهها بايد مطابق با دستورالعمل علمي آماري انجام بگيرد که لازمه اين عمل آشنايي نسبي پرسشگر با علم آمار است.
در هر کاري ايمان به آن کار باعث صحت انجام کار ميگردد، يعني ايمان به اينکه تمام مراحل کار مطابق اصول علمي انجام گرفته و کار مربوطه بخوبي انجام بگيرد.
آشنايي با جامعه آماري و گروههاي سني آنها و نسبت جنسي نمونههاي درنظر گرفته شده از جمله مؤلفههايي است که بايد مورد توجه قرار بگيرند.
شناختن روحيات و ويژگيهاي شخصي فرد پاسخگو از جمله وظايف پرسشگر ميباشد به طوري که پرسشگران به صورت عملي، تجربه کردهاند پارهاي از پاسخگويان براحتي حاضر به پاسخگويي نميباشند در چنين مواردي پرسشگر با تحمل و بردباري تلاش براي ايجاد ارتباط کرده، در صورتي که از طريق شناخت ويژگيهاي فردي نتواند به نظرات وي راهي پيدا کند، لازم است با پوزش از پاسخگو نمونه ديگري طبق موازين، جايگزين آن کند.
امين و امانتداري نيز مانند درستکاري و صداقت پرسشگر ميباشد. يعني پرسشگر امين نظرات پاسخگو بوده واين امر را به صورت عملي بايد اجرا کرده و به پاسخگو اطمينان کامل بدهد که هيچگونه استفاده ديگري از گفتهها و نظرات وي نخواهد شد. اين مورد بارها مشاهده شده (بنا به اظهارات پرسشگران) که پاسخگويان غالبا از ناحيه سوء استفاده از گفتارشان اظهار بيميلي و عدم اطمينان داشتهاند که بعضا با توضيحات پرسشگر و دادن اطمينان به پاسخگو سوءظن برطرف شده است. قدرت بيان از ديگر ابزارهاي مورد نياز يک پرسشگر ميباشد. بارها اتفاق افتاده که حساسترين موضوعات مورد بررسي توسط پرسشگراني که از قدرت بيان بالايي برخوردار بودهاند مساعد براي مصاحبه و اخذ پاسخ شدهاند، اما پرسشگراني که از قدرت بيان کافي برخوردار نبودهاند در معموليترين موضوعات مورد بررسي موفق به دريافت جواب مناسب نشدهاند، چه بسا عدم برخورداري پرسشگر از قدرت بيان، موجب رنجش و بيحوضلگي خود پرسشگر نيز شده که در فرآيند جمعآوري اطلاعات اثر نامطلوب ميگذارد. پرسشگري که داراي قدرت بيان بالا باشد مطمئنا قادر خواهد بود که سؤالات را به صورت قابل فهم براي پاسخگو طرح کرده و به سادگي جواب مقتضي را دريافت نمايد.
اعتماد به نفس ضروريترين ابزار براي موفقيت در هر کار و فعاليت به شمار ميآيد، توجهي که روانشناسان به اين ويژگي فردي دارند باعث شده که آن را يکي از مهمترين ابزار پيشرفت فردي در زمينه شغلي به حساب بياورند. از اين رو اين ويژگي در امر پرسشگري نيز جايگاه خاص خود را داراست. پرسشگري که علاقهمند به کار خود بوده و خود را يک مهره کاري در فرآيند گردآوري اطلاعات بداند مسلما در هر دوره از پرسشگري تجارب و مهارتهاي مؤثري کسب خواهد کرد و موجب دسترسي به نظرات واقعي مردم درخصوص موضوعات تحقيقي خواهد شد.
وظيفهشناسي پرسشگر نيز ميتواند در رديف امين، امانتداري، درستکاري و صداقت وي قرار گرفته و علاوه بر آن آگاهي کامل از نقش خودش در امر انجام کار تحقيقي داشته باشد. لازم است که پرسشگر نيز ميتواند در رديف امين، امانتداري، درستکاري و صداقت وي قرار گرفته و علاوه بر آن آگاهي کامل از نقش خودش در امر انجام کار تحقيقي داشته باشد.
لازم است که پرسشگر در هر دوره از پرسشگري علاوه بر توجيه کامل نسبت به موضوع مورد بررسي و سؤالات خود نيز از اطلاعات عمومي کافي بهرهمند بوده و در مواردي که سؤالات و مفاهيم و يا کارکرد بعضي از نهادها براي پاسخگو نامفهوم بوده يا پاسخگو قرار دهد و از اين طريق حس کنجکاوي پاسخگو را جهت پاسخ به سؤالات برانگيزد. آشنايي پرسشگر به آداب و روشهاي مصاحبه از جمله واجبات وي شمرده ميشود و در ضمن پرسشگر ميبايد متوجه باشد که چارچوب اطلاعات خواسته شده را رعايت کند و ضمن اينکه به تمامي مطالب پاسخگو گوش دهد بايستي که آن سري از پاسخهاي زايد و غير مرتبط با سؤال را کنار بگذارد.
ويژگي خوش بيان بودن پرسشگر از ديرزماني است که مورد توجه متوليان امور تحقيقي بوده و در جهت گزينش پرسشگر اولويت با افرادي است که از صراحت لهجه و خوش بياني برخوردار بوده و مبادي اخلاقي را رعايت ميکنند. در واقع اين ويژگيهاي پرسشگر موجب ايجاد همدلي لازم با پاسخگو ميگردد.
خلاقيت در کار پرسشگري در مواقعي که پاسخگو به دلايل گوناگون تمايلي به جواب دادن ندارد ميتواند با ايجاد شوق و انگيزه در پاسخگو از عدم همکاري پاسخگويان جلوگيري کند . شايان ذکر است خلاقيت و ابداع پرسشگر جهت دستيابي به پاسخ بايد با عنايت کامل به حالات رواني و روحي پاسخگويان متناسب باشد. وجدان کاري پرسشگر از وظيفهشناسي، صداقت و علاقهمندي وي نشات ميگيرد، بدين معني که پرسشگر با ملزم ساختن خود نسبت به انجام کاري که از وي خواسته ميشود وظيفه خود را به دقت شناخته و آن را با ايمان کامل انجام ميدهد.
«وقت شناسي پرسشگر يا مراجعه بموقع به فرد مصاحبه شونده» باتوجه به بررسيهاي انجام گرفته در زمينههاي اجتماعي و اقتصادي و سياسي و با توجه به ويژگيهاي تحقيقات به عنوان مثال زماني که لازم است سرپرست خانوار پاسخگوي پرسشنامه خاصي باشد، مراجعه به خانوار جهت دستيابي به سرپرست خانوار در تمام ساعات روز ميسر نيست و زمان احتمالي حضور فرد مذکور در خانوار از ساعت 6 بعدازظهر به بعد ميباشد، از اينرو مراجعه بموقع يکي ديگر از مواردي است که پرسشگر بايستي نسبت به آن توجيه شده باشد و نيز به عنوان مثال، مراجعه به مدارس و مؤسسات آموزش عالي و ادارات و يا ساير نهادها و يا افراد صنعتگر و غيره لازم است که در زمان مقتضي صورت بگيرد و اين نکتهاي است که پرسشگر بايد نسبت به آن توجه کافي داشته باشد.
رعايت حال پاسخگو به طوري که خسته نشده و نيز در پاسخ دادن به سؤالات نگراني و تشويش در وي ايجاد نگردد و درباره افراد پير و سالخورده و عصباني يا افرادي که شتابزده هستند لازم است که پرسشگر خلق و خوي نرم داشته و با حوصله و متانت آنها را به پاسخگويي دعوت کند و در مورد هريک از موارد بالا شگرد لازم را به کار بگيرد به طوري که قبلا نيز يادآوري شد، پرسشگر همواره بايد خود را به عنوان يک عنصر مؤثر و مفيد در فرآيند انجام بررسي بداند و اين احساس از طريق مشارکت دادن و قرار گرفتن وي درباره اهميت طرح تحقيق و هدف از انجام و نهايتا دستيابي به نتيجه نهايي تحقيق تامين ميگردد. يعني روابطي که بين متوليان امور تحقيقي (برگزار کنندگان آن) و افرادي که به عنوان پرسشگر يا ساير اعضاي شرکت کننده در طرح بررسي به وجود ميآيد بايد به گونهاي باشد که همه افراد خود را به نوعي متولي آن طرح تحقيق بدانند و چنين رابطهاي نبايد هرگز مخدوش شود.
در جريان پرسشگري يکي ديگر از راههاي رسيدن به جواب واقعي، اجتناب پرسشگر از تحميل عقايد خود بر پاسخگويان است چرا که در امر پرسشگري در صورتي که مصاحبه کننده درصدد القاء نظر خود بر مصاحبه شونده باشد پاسخگو تحت تاثير پرسشگر قرار گرفته و تصور ميکند نظرات پرسشگر را بايد تاييد کند، در اين صورت چنين رفتاري مانع بزرگي در راه رسيدن به جوابهاي واقعي ايجاد ميکند. از اين رو ضروري به نظر ميرسد که پرسشگر بعد از طرح درست سؤال همواره در مقام گرفتن جواب بايستي سعي کند که بيشتر شنونده باشد. از ديگر راهکارهايي که لازم است پرسشگر حتما به آنها وقوف کامل داشته و در حين مصاحبه به طور جدي به آنها توجه داشته باشد ميتوان به ساده نويسي و ساده گويي وي اشاره کرد. به طوري که پرسشگر در گويش خود با دوري جستن از به کارگيري لغات و جملات پيچيده به سادهگويي و روشن بيان کردن مطالب و سؤالات پرسشنامه بپردازد و در يادداشت پاسخها نيز سادهنويسي و خوش خطنويسي را انتخاب بکند تا هم اطمينان حاصل کند که پاسخگو با درک کامل سؤالات به آنها پاسخ داده و هم در موقع استخراج نتايج مشکلي فراهم نشود. از ديگر نکاتي که لازمه کار پرسشگري بوده و يک پرسشگر خوب بايستي خوب بايستي به آنها دقت کند. آن است که در زمان شروع مصاحبه نخست خود را معرفي نموده (از طريق نامه معرفي نامه ياکارت شناسايي يا به هر صورت ممکن) و در حين مصاحبه داشتن عفت کلام و اخلاق علمي و رعايت ادب را در نظر بگيرد. شايان ذکر است مطالبي که با توجه به پاسخهاي پرسشگران درباره پرسشگر خوب دستهبندي و ارائه شده، نکاتي هستند که پرسشگران در طول دوره انجام اين کار به طور تجربي و درباره موضوعات مختلف آنها را تجربه کردهاند. از اين رو چنين نکات و توصيهها ميتوانند الگوهاي برازندهاي براي پرسشگري باشد که تلاش ميکند بهترين نتيجه را از کار خود بگيرد. علاوه بر راهکارهاي ارائه شده، احتمال دارد تجارب ديگري نيز باتوجه به شرايط متفاوت اجتماعي و فرهنگي و نيز موضوعات تحقيقي متفاوتي در عمل مورد توجه قرار بگيرند که در اين نوشته به آنها اشاره نشده است. هوشياري و سرعت عمل و انتقال و خلاقيت پرسشگر و ممارست و دقت نظر وي در امر پرسشگري ميتواند راهکارهاي ديگري نيز به اين نوشته اضافه کند.
جعمبندی اطلاعات
هنگامی که تودهای از اطلاعات کمی برای تحقیق گرد آوری میشود، ابتدا سازمان بندی و خلاصه کردن آنها به طریقی که به صورت معنی داری قابل درک و ارتباط باشند، ضروری است. روشهای آمار توصیفی (Descriptive Statistics) به همین منظور بکار برده میشوند. غالبا مفیدترین و در عین حال اولین قدم در سازمان دادهها مرتب کردن دادهها بر اساس یک ملاک منطقی است و سپس استخراج شاخصهای مرکزی و پراکندگی و در صورت لزوم محاسبه همبستگی میان دو دسته اطلاعات و استفاده از تحلیلهای پیشرفته تر نظیر رگراسیون (Regression) و پیش بینی (Prediction) میباشد.
در یک جمع بندی با استفاده مناسب از روشهای آمار توصیفی میتوان دقیقا ویژگیهای یک دسته از اطلاعات را بیان کرد. آمار توصیفی همیشه برای تعیین و بیان ویژگیهای اطلاعات پژوهشها بکار برده میشوند.
تشکیل جدول توزیع فراوانی
توزیع فراوانی عبارت است از سازمان دادن دادهها یا مشاهدات به صورت طبقات همراه با فراوانی هر طبقه. برای تشکیل یک جدول توزیع فراوانی باید دامنه تغییرات ، تعداد طبقات و حجم طبقات توسط فرمولهای مربوطه محاسبه شده و سپس اقدام به نوشتن جدول توزیع در دو ستون X)ستون طبقات) و F)فراوانی طبقات) شود. پس از این مرحله در صورت تمایل یا لزوم پژوهشگر میتواند شاخصهای دیگری نظیر فراوانی تراکمی ، فراوانی تراکمی درصدی را محاسبه نماید. تشکیل جدول توزیع فراوانی یک روش اقتصادی و در عین حال آسان برای نمایش انبوهی از دادههای نامنظم است. اما در طبقه بندی کردن ، برخی از اطلاعات به علت خطای گروه بندی از دست میروند که در محاسبه شاخصهای آماری نیز منعکس میشود. ولی مقدار آن ناچیز بوده و اشکال عمدهای ایفا نمیکند. ترسیم نمودار
یکی از نقاط ضعف نمایش دادهها به صورت جدول فراوانی عدم درک سریع اطلاعات جدول است. نمودارها ابزار مناسبی برای نمایش تصویری اطلاعات هستند. انواع مختلفی از نمودار وجود دارد که از جمله میتوان به نمودار هیستوگرام ، نمودار ستونی ، نمودار چند ضلعی تراکمی ، نمودار دایرهای ، نمودار سریهای زمانی و …اشاره کرد.
محاسبه شاخصهای مرکزی
در محاسبات آماری لازم است که ویژگیها و موقعیت کلی دادهها تعیین شود. برای این منظور شاخصهای مرکزی محاسبه میشوند. شاخصهای مرکزی در سه نوع نما (Mode) ، میانه (Median) و میانگین (Mean) هستند که هر یک کاربرد خاص خود را دارا میباشند. در تحقیقاتی که مقیاس اندازه گیری دادهها حداقل فاصلهای است میانگین بهترین شاخص است. ولی در تحقیقاتی که مقیاس اندازه گیری دادهها رتبهای یا اسمی است، میانه یا نما مورد استفاده قرار میگیرند.
محاسبه شاخصهای پراکندگی
شاخصهای پراکندگی برخلاف شاخصهای مرکزی هستند. آنها میزان پراکندگی یا تغییراتی را که در بین دادههای یک توزیع (نتایج تحقیق) وجود دارد، نشان میدهند. دامنه تغییرات ، انحراف چارکی (Quartile Deviation) ، واریانس (Variance) و انحراف استاندارد (Standard Deviation) شاخصهایی هستند که به همین منظور در تحقیقات مورد استفاده قرار میگیرند. پس از محاسبه شاخصهای مرکزی و پراکندگی میتوان نمرههای استاندارد را محاسبه و منحنی طبیعی (Z) را ترسیم کرد.
محاسبه همبستگی
تحقیقاتی وجود دارد که پژوهشگر میخواهد رابطه بین دو متغیر را تعیین کند و به همین منظور از روشهای همبستگی (Correlation) استفاده میکند. در محاسبه همبستگی ، نوع مقیاس اندازه گیری دخالت دارد و بطور کلی به دو دسته پارامتری و ناپارامتری تقسیم میشوند.
· محاسبه همبستگی برای تحقیقات پارامتری : چنانچه دو متغیر در مقیاسهای فاصله یا نسبی اندازه گیری شده باشند، میتوان برای تعیین رابطه بین آنها از ضریب همبستگی گشتاوری پیرسون استفاده کرد. ولی اگر در تمام مفروضات ضریب همبستگی پیرسون صادق نباشد، نمیتوان از آنها استفاده کرد و به جای آن میتوان از روشهای دیگری مانند ضریب همبستگی دو رشتهای ) ( ، دورشتهای ) ( و یا ضریب تتراکوریک) ( استفاده کرد.
· محاسبه همبستگی برای تحقیقات ناپارامتری : در تحقیقاتی که در سطح مقیاسهای اسمی و رتبهای انجام میگیرد، باید از روشهای دیگری برای محاسبه همبستگی بین دو متغیر استفاده کرد. برخی از این روشها عبارتند از : ضریب همبستگی فی (φ) ضریب کریمر (C) ، ضریب کپا (K) و ضریب لامبدا ، در تحقیقات اسمی و ضریب همبستگی اسپرمن ) ( ، ضریب کندال و آماده گاما (G) برای تحقیقات ترتیبی.
رگراسیون و پیش بینی
رگراسیون (Regression) روشی برای مطالعه سهم یک یا چند متغیر مستقل در پیش بینی متغیر وابسته است. از تحلیل رگراسیون هم در تحقیقات توصیفی )غیر آزمایشی) و هم در تحقیقات آزمایشی میتوان استفاده کرد. با توجه به نوع تحقیق و متغیرهای آن روش متنوعی برای تحلیل رگراسیون وجود دارد که برخی از آنها عبارتند از : رگراسیون خطی )با سه راهبرد همزمان ، گام به گام ، سلسله مراتبی) ، رگراسیون انحنایی ، رگراسیون لوجیستیک و تحلیل کواریانس.
تحلیل دادههای ماتریس کواریانس
از جمله تحلیلهای همبستگی ، تحلیل ماتریس کواریانس یا ماتریس همبستگی است. دو نوع از معروفترین این تحلیلها عبارتند از : مدل تحلیل عاملی برای پی بردن به متغیرهای زیر بنایی یک پدیده در دو دسته اکتشافی و تاییدی و مدل معادلات ساختاری برای بررسی روابط علی بین متغیرها.
همبستگی : رابطه بین دو یا چند متغیر را همبستگی می گویند.
همبستگی مثبت (مستقیم) : افزایش یا کاهش یکی باعث افزایش یا کاهش دیگری می شود.
همبستگی منفی (غیر مستقیم) : افزایش یکی باعث کاهش دیگری و بلعکس.
ضریب همبستگی: شاخصی آماری برای نشان دادن شدت و حدود همبستگی .
ضریب همبستگی پیرسون(r xy) : زمانی مورد استفاده است که متغیر های مورد مطالعه با استفاده از مقیاس فاصله ای یا نسبی اندازه گیری شده باشند.
ضریب همبستگی اسپیرمن( r s ): زمانی مورد استفاده است که متغیر های مورد مطالعه با استفاده از مقیاس رتبه ای یا نسبی اندازه گیری شده باشند.
مفروضه ها ضریب همبستگی پیرسون :
1- رابطه خطی بین متغیر ها
2- توزیع ها دارای شکل مشابه باشند
3- نمودار پراکندگی یکسان باشد.
ضریب تعیین:
با محاسبه این ضریب می توان تعیین کرد که چند درصد از کل واریانس X ناشی از واریانس Y است . این ضریب میزان تغییراتی را که بوسیله یک متغیر برای متغیر دیگر تعیین می شود محاسبه می کند . که فرمول آن عبارت است از ضریب همبستگی پیرسون به توان 2 ضرب در 100 .
نکته: از ضریب همبستگی نمی توان روابط علت و معلولی را نتیجه گرفت .
پیش بینی : چنانچه بین دو متغیر همبستگی وجود داشته باشد می توان نمره فردی را در یک متغیر از روی متغیر دیگر پیش بینی کرد ، دقت پیش بینی به شدت همبستگی بین متغیر پیش بینی شونده و متغیر پیش بینی کننده دارد. چنانچه همبستگی کامل باشد ( 1+ ، 1- ) پیش بینی کامل و دقیق امکان پذیر است .
هنگامی که همبستگی بین دو متغیر کامل نباشد پیش بینی یک برآورد خوب است نه بیان یک حقیقت مطلق.
بخش عمده و ذاتی پیش بینی رگرسیون است.
رگرسیون زمانی اتفاق می افتد که همبستگی بین دو متغیر کامل نباشد.(1+ ، 1- نباشد).
رگرسیون به طرف میانگین: زمانی است که همبستگی بین متغیر ها کامل نباشد در این صورت نمرات متغیر اول به سمت میانگین تمایل دارند .
خط برازش به منظور پیش بینی متغیر Y از روی متغیرX به کار برده می شود.
قانون حداقل مجذور ها : از آن برای تعیین بهترین خط برازش استفاده می کنیم (که عبارت است از حاصل جمع مجذور خطا ها).
خط رگرسیون: خطی است که موجب می شود خطا های پیش بینی به حداقل برسد.
همه اعداد یا نمرات پیش بینی شده بر روی یک خط قرار می گیرند چون برای بدست آوردن آن ها کلیه نمرات x در یک عدد ثابت ضرب می شوند .
تعبير و تفسير ضريب همبستگي
تفسیر ضریب همبستگی از دو جنبه توصیفی و قواعد آمار استنباطی صورت می گیرد. تعبیر توصیفی، شدت و یا ضعف و جهت تغییرات دو متغیر نسبت به یکدیگر را معلوم می سازد. تفسیر استنباطی همبستگی، معتبرتر می باشد. زیرا برای اینکه بتوان ضریب محاسبه شده را بعنوان شاخص واقعی همبستگی میان دو متغیر منظور نمود بایستی احتمال صحت این فرض معلوم شود، زیرا فرض مخالف آن، بدین مفهوم است که ضریب محاسبه شده ناشی از اثر عوامل تصادفی می باشد. بنابراین در تفسیر استنباطی ضریب همبستگی، وجود یا عدم وجود همبستگی میان متغیرها مطرح است. از نظر توصیفی، مقادیر مختلف ضریب همبستگی را بطور تقریبی و کلی بصورت زیر می توان معرفی نمود:
1. همبستگی بسیار ضعیف و ناچیز (r≤0.2)
2. همبستگی ضعيف (0.2≤r≤0.4)
3. همبستگی متوسط (0.4≤r≤0.6)
4. همبستگی قوي (0.6≤r≤0.8)
5. همبستگی بسيار قوي (r≥0.8)
در تفسير ضرايب همبستگی توجه به نكات زير ضروري است:
1. ضرايب همبستگی تابع تغييرات ساده خطي نسيت. مثلا" نمي توان گفت كه ضريب 8/0، دو برابر ضریب 4/0 می باشد و یا تفاوت ضرایب 85/0 و 55/0 با تفاوت ضرایب 65/0 و 35/0 برابر است.
2. توصیف ضریب همبستگی به موضوع تحقیق بستگی دارد و باید آن را نسبت به زمینه و شرایط خاص تحقیق تفسیر کرد. برای مثال، چنانچه بین وزن صد دانه و تعداد دانه در خوشه گندم همبستگی شدیدی محاسبه گردید، میزان این همبستگی ممکن است تحت تأثیر عوامل دیگری نظیر نوع واریته و شرایط آب و هوایی و ... نیز قرار گرفته باشد. بنابراین، در تعیین رابطه متقابل بین دو متغیر توجه به تمامی جنبه ها ضروری است، تا بتوان تأثیر این متغیرها بر یکدیگر را بدون دخالت سایر عوامل تعیین نمود. برای روشن شدن موضوع، مثال دیگری را ذکر می نمائیم. فرض کنید در آزمایشی ضریب همبستگی میان عملکرد محصول و درصد پروتئین دانه گندم برابر با 6/0- محاسبه شده باشد. تفسیر این ضریب بدین معنی است که یک رابطه منفی و نسبتا" شدید بین میزان عملکرد و درصد پروتئین دانه های آن می باشد. بنابراین چنین آزمایشی را در شرایط مختلف از نظر میزان کود ازته ای که در اختیار گیاه قرار می دهیم انجام داده و آنگاه ضریب همبستگی را بین دو متغیر فوق محاسبه می ننمائیم. این ضریب همبستگی عبارت خواهد بود از همبستگی بین دو متغیر وقتی متغیر سوم ثابت فرض شده باشد. بنابراین احتمال دارد که وقتی کود کافی در اختیار گیاهان باشد (عامل سوم ثابت باشد) ضریب همبستگی بین میزان عملکرد و درصد پروتئین مثبت و شدید گردد و با تغییر میزان کود ازته این ضریب نیز تغییر نماید.
در تفسیر استنباطی ضریب همبستگی، هدف نهایی تعمیم نتایج حاصل از نمونه به جامعه می باشد. برای این منظور برآورد محاسبه شده با فرضهای آزمایشی مورد مقایسه قرار می گیرد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر