پژوهش علوم درریاضیات وآمار و کارآفرینی

۱۳۸۸ شهریور ۱۰, سه‌شنبه

بررسی موانع اجتماعی وفرهنگی اشتغال زنان درایران

بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی اشتغال زنان ایران در دهه های اخیر
منبع: مجله اینترنتی علوم اجتماعی فصل نو
مقاله¬ی حاضر بر اساس بخشی از منابع دست دوم درباره¬ی شناسایی موانع اجتماعی و فرهنگی اشتغال زنان ایران در دهه¬های اخیر شکل گرفته است. از جمله موانع فرهنگی می¬توان به تفاوت و تبعیض در فرایند اجتماعی شدن زن و مرد، حاکمیت تفکر مردسالاری در جامعه و از جمله موانع اجتماعی می¬توان به تفکیک جنسیتی آموزشی، قوانین ناظر بر خانواده و وجو تبعیض در ساختار اشتغال در ایران و نحوه گزینش نیروی کار اشاره نمود. جامعه¬ی آماری اسناد و مدارک مربوط به اشتغال زنان را شامل می¬شود. نتایج حاصل از بررسی منابع و تحلیل ثانوی آنها نشان می¬دهد که: نرخ جمعیت در فاصله¬ی سرشماری 1355 تا 1375 تغییرات قابل ملاحظه¬ای داشته است و بر اساس سرشماری سال 1375 جمعیت کشور برابر 60055488 نفر بوده است که 30515159 نفر آن را مردان و 29540329 نفر آن را زنان تشکیل می¬داده¬اند و تعداد مشاغل با نرخ رشد جمعیت خصوص جمعیت زنان هماهنگی ندارد. اشتغال زنان در سالهای پس از انقلاب اسلامی افت شدیدی را تجربه کرده است. در فاصله سالهای 1355، 1365، 1375 حجم جمعیت فعال مردان بیشتر از حجم جمعیت فعال زنان بوده است. سهم اشتغال زنان از جمعیت شاغل کشور از 8/13 در سال 1355 به 8 درصد در 1365 و 5/12 درصد در سال 1375 رسیده است. این امر حاکی از آن است که فرصتهای شغلی برای مردان بیشتر از زنان بوده است. علت کاهش سهم اشتغال زنان عمدتا به دلیل تغییر دیدگاه جامعه نسبت به حضور زنان در عرصه¬های اجتماعی و اقتصادی به دلیل تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بوده است. واژه های کلیدی: اشتغال زنان، موانع اجتماعی، موانع فرهنگی.

مقدمه
یکی از مباحث اساسی در زمینه ی توسعه، میزان بهره¬گیری درست و منطقی از توانایی¬ها و استعدادهای نیروی انسانی هر جامعه است. بر این پایه شغل یا اشتغال یکی از موضوعات مورد توجه علوم اجتماعی است که مباحث زیادی را به خود اختصاص داده است. نقش اشتغال در پویایی زندگی انسان انکار¬ناپذیر است و می¬توان آن را کانو ارتباطات انسانی و اجتماعی تلقی نمود. در جهت این پویایی بی¬تردید زنان، به عنوان نیمی از جمعیت، تاثیر مستقیمی در توسعه¬ی جامعه دارند زیرا هدف هر جامعه¬ای، به حداکثر رساندن رفاه اجتماعی است و رفاه اجتماعی تابعی از درآمد سرانه، توزیع عادلانه¬ی درآمد، بهبود سطح امکانات آموزشی، بهداشتی، رفاهی و میزان مشارکت اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی مردان و زنان و . . . می¬باشد. در جامعه¬ای که مشارکت زنان در زمینه¬ی اشتغال و فعالیت¬های اقتصادی بیشتر باشد، رفاه اجتماعی نیز بیشتر خواهد بود، زیرا مشارکت زنان در بازار کار، موجب کاهش نرخ باروری، افزایش سطح تولید، افزایش درآمد سرانه و در نتیجه سبب افزایش رفاه اجتماعی کل جامعه می¬شود. برعکس دسترسی محدود و نابرابر به فرصتهای کسب درآمد و اشتغال که به صورت بیکاری و کم¬کاری پدیدار می¬شود خود از عمده¬ترین علل فقر است و برای از بین بردن فقر، بیکاری و نابرابری باید هر دو جنس را مدنظر قرار داد و باید شناخت جایگاه و نقش زنان در توسعه و ابعاد گوناگون آن در کانون توجه برنامه¬ریزان توسعه قرار گیرد. هنگامی که بحث از توسعه به میان می¬آید منظور تغییرات هماهنگ در اقتصاد و ساختارهای جامعه، جهت استقرار یک نظام عادلانه و بهبود کیفیت زندگی انسان¬ها است. بر این اساس، لفظ انسان، مختص مرد نیست، بلکه این تعریف تمامی انسانها، یعنی مرد و زن، پیر و جوان را شامل می¬شود. همچنین باید توجه داشت که اشتغال در معنی خاص خود عبارت است از تطابق نیروی انسانی با فرصتهای شغلی و درجه¬ی تطبیق این نیرو با حرفه¬ها و فعالیت¬های موجود در یک جامعه و تحرک شغلی و جغرافیایی کافی باید بتواند همواره نیروی کار را با تغییرات عرضه و تقاضا مطابقت دهد، تعادل اشتغال را برقرار کند و از کم کاری و بیکاری جلوگیری کند. لذا هر فردی از افراد جامعه حق دارد از دولت بخواهد امکان اشتغال وی را به کاری مولد و مفید در جهت تولید ¬کالا و خدمات مورد نیاز عامه مردم ایجاد نماید و دولت هم موظف است در برابر اختیاراتی که از عامه¬ی مردم دریافت کرده است، ترتیب مشارکت و اشتغال آحاد جامعه را با توجه به عرضه و تقاضای نیروی انسانی از یک سو و با در نظر گرفتن استعداد و توانایی¬های فردی از سوی دیگر فراهم کند، به نحوی که فرد ضمن بروز خلاقیت و نوآوری، مفید بودن خویش را نیز در جامعه احساس کند (مظفری، 1374: 144). از این¬رو، عدم دسترسی زنان به شغل مناسب و یا عدم ارتقای شغلی، علاوه بر اینکه بر موقعیت و درآمد زنان و بسیاری از متغیرهای اجتماعی نظیر فقر و بیماری تاثیر منفی می¬گذارد، به بی¬عدالتی اجتماعی نیز دامن می¬زند، زیرا عدم دسترسی زنان به فرصتهای شغلی مناسب نشان دهنده¬ی تبعیض در جامعه می¬باشد و تبعیض از موانع تحقق توسعه به شمار می¬آید و عامل بسیار مهمی در سد نمودن راه رشد و تعالی انسان است (نقی زاده، 1381: 169). بنابراین می¬توان گفت از جمله شاخصهای توسعه یافتگی یک کشور، میزان مشارکت و نقشی است که زنان در آن کشور دارا هستند و عدم بهره¬وری از نیروی بالقوه زنان در زمینه¬های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، دستیابی به توسعه را ناممکن می¬سازد. آمارهای موجود حاکی از آن است که امروز زنان ایران در جایگاه و منزلتی دوگانه قرار دارند. از نظر شاخص¬های بهداشتی، آموزشی زنان ایران در شرایطی به مراتب بهتر از اکثر کشورهای منطقه قرار دارند، اما از نظر حضور در بازار کار و سهم درآمدی، در میان کشورهای در حال توسعه رتبه بسیار پایینی دارند (کریمی، 1381: 209). با توجه به ساخت سنی ـ جنسی جمعیت کشور در سرشماری 1365 و 1375 مشاهده می¬شود که نزدیک به نیمی از جمعیت کشور (2/49 درصد) را زنان تشکیل می¬دهند ولی بنا به دلایل فرهنگی و اجتماعی، نقش آن¬ها در فعالیت¬های مزدبگیری گسترش نیافته است. اگر مساله¬ی اشتغال در ایران را بر حسب جنسیت بعد از انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار می¬دهیم، به این واقعیت پی خواهیم برد که میزان اشتغال زنان به مقدار قابل توجهی کاهش یافته است. در سال 1355، حدود 12 درصد از جمعیت شاغل را زنان تشکیل می¬دادند و در سال 1365، زنان تنها 8 درصد جمعیت شاغل را تشکیل می¬دادند، که این نمایشگر کاهش زنان در نیروی شاغل است. از سال 1365 تا 1370 افزایشی در حدود یک درصد مشاهده می¬شود. در سال 1375، حدود 5/12 زنان شهری در مقابل 8 درصد مردان شهری، بیکار و جویای کار بوده¬اند و این نسبت در مناطق روستایی، برای زنان و مردان به طور مساوی حدود 14 درصد می¬باشد. در همین سال، میزان فعالیت زنان 9 درصد بوده است که این میزان هر چند نسبت به قبل افزایش داشته است، اما نسبت به میزان فعالیت مردان بسیار کمتر است. در حالی که بر اساس ماده ی 6 قانون مدنی، زنان در انتخاب شغل در جایی که شئونات خانوادگی آنان رعایت شود، آزادند. با نگاهی به اجتماع، قوانین (شامل قوانین ناظر بر خانواده و قوانین کار) سنت و عرف اجتماعی درمی¬یابیم که نگرش حاکم، مرد را نان آور خانه تلقی می¬نماید و بنا به همین نگرش مشارکت و فعالیت اقتصادی زنان لازم و ضروری به شمار نمی¬آید. در حالی که با توجه به افزایش سطح سواد دختران و نیز سهم قبول شدگان دختر در دانشگاه¬ها، افزایش میانگین سن ازدواج، کاهش بعد خانوار و کاهش قدرت خرید سرپرست خانوار، افزایش سریع نرخ مشارکت زنان در سال¬های آتی قطعی است و باید برای ایجاد فرصت¬های شغلی مناسب، با توجه به سطح سواد و مهارت آن¬ها برنامه¬ریزی شود. لذا برنامه¬ریزان توسعه همواره باید در نظر داشته باشند که در ارتقای شرایط اجتماعی، زنان، شهروندان درجه دوم، ضعیف یا حاشیه¬ای نیستند، بلکه برای رسیدن به شرایط مطلوب اجتماعی، باید بر نقش زنان به عنوان فعال اقتصادی تاکید شود. وجود نابرابری¬ها در دستیابی به فرصت¬های شغلی مختلف، میان زنان و مردان و نرخ مشارکت متفاوت آنان در بازار کار از چند نظر حائز اهمیت است که در ذیل به برخی از آن¬ها اشاره می¬شود:
1- وجود نابرابری¬ها در زمینه¬ی اشتغال مانعی است برای ورود زنان به برخی مشاغلی که در برداشت¬های عامیانه مردانه تلقی می¬شود، و سبب انعطاف ناپذیری بازار کار می¬گردد.
2- نابرابری¬ها بر روی تحصیلات و آموزش و فراگیری مهارت¬های نسل بعد تاثیر منفی می¬گذارد، چون تصمیمات والدین برای تعیین سطح تحصیلات دختران و پسران و سمت و سوی آن با توجه به فرصتهای شغلی شکل می¬گیرد و موقعیت پایین¬تر زنان در بازار کار سبب بی¬عدالتی و ناکارایی در بازار کار می¬شود و در طول زمان ماندگار می¬گردد.
3- نابرابری¬ها سبب می¬شود که تعدادی از زنان از بازار کار¬مزد و حقوق بگیری دور نگه داشته شوند، در حالی که افزایش اشتغال زنان نقش برجسته¬ای در کاهش میزان باروری و در نتیجه کاهش رشد جمعیت دارد.
4- وجود نابرابری¬ها و عدم دسترسی زنان به فرصت¬های شغلی، نقش مهمی در افزایش فقر، خصوصا برای زنان کارگر در جامعه دارد. علی¬رغم تلاش¬های گسترده¬ای که پس از انقلاب اسلامی در جهت ایجاد بیشتر رشد و اعتلای زنان و مشارکت آنان در فعالیت¬های اجتماعی صورت گرفته است، وجود نوعی نگرش اجتماعی و نگاه بسته¬ی فرهنگی مبتنی بر باورهای غلط و نیز برخی ابهامات و اشکالات در قوانین ناظر بر خانواده و قوانین کار، خود به خود موانعی را برای اشتغال و حضور موثر زنان در عرصه¬های فعالیت های اجتماعی و اقتصادی فراهم نموده است. این پژوهش در نظر دارد با بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی اشتغال زنان، موضوع یادشده را مورد مداقه را بررسی قرار دهد.
چارچوب نظری
نظریه¬¬های رایج جهت بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی اشتغال زنان را می¬توان به نظریه¬ها و دیدگاه¬های جنسیتی شامل دیدگاه فونکسیونالیست¬ها، نظریه فمینیسم لیبرال، فمینیسم مارکسیستی، فمینیسم سوسیالیست، فمینیسم اسلامی و نظریه¬های نابرابری شغلی از نظر جنسیت شامل تئوری نئوکلاسیک، تئوری تجزیه شدن بازار کار و تئوری¬های جنسیت تقسیم¬بندی می¬شود. از نقطه نظر دیدگاه فونکسیونالیست¬ها، فرض اساسی این است که تفاوت¬های زیستی، تمایزات اجتماعی را برای زنان و مردان بوجود آورده است. پارسونز رهبر مکتب کارکردگرا ـ ساخت¬گرا دو نوع خانواده را از هم متمایز می¬کند. به نظر وی خانواده در اجتماعات ابتدایی از نوع گسترده است و وظایف تولیدی اقتصادی، سیاسی، دینی، تفریحی و اجتماعی کردن فرزندان را به عهده دارد. در حالی که تفکیک و تخصیص در جوامع جدید، بسیاری از وظایف خانواده¬ی گسترده را به موسسات خارج از خانواده منتقل کرده است. پارسونز وظایف اساسی خانواده را در مرحله¬ی توسعه¬ی صنعتی آمریکای شمالی و اروپا، در مقیاس وسیع و خرد تقسیم کرده است. در مقیاس وسیع، وظیفه خانواده را تولید مثل و تعیین هویت اجتماعی فرزندان می¬داند و در سطح خرد، اجتماعی کردن ابتدایی کودکان و استحکام و حفظ شخصیت بزرگسالان از وظایف خانواده استلرا برای اینکه خانواده بتواند از عهده¬ وظایف خود برآید و نظام خانوادگی حفظ شود، باید نقش¬های زن و مرد از هم تفکیک گردد. به نظر وی همان¬طور که نظام جامعه در مجموع بر اساس تفکیک و تخصص استوار است، خانواده که پاره نظامی از نظام کلی است، تفکیک وظایف زن و مرد و پیر و جوان را ایجاب می¬کند. بدین¬ترتیب است که مرد باید دارای شغل و درآمد و نان¬آور خانه باشد، اما اساسی¬ترین نقش زن، خانه¬داری و بچه¬داری است. این تفکیک وظایف جنسی، به نظر پارسونز، مبنای اجتماعی کردن کودک است (احسانی و دیگران. 1372: 15-13) هدف فمینیسم لیبرال از دیرباز احقاق حقوق برابر برای زنان بوده است. یعنی برخورداری زنان از حقوق شهروندی مساوی با مردان. فمینیست¬های لیبرال علیه قوانین و سنت¬هایی مبارزه کردند که حق را به مردان می¬دهند و به زنان نمی¬دهند یا با ادعای حمایت از زنان وضع می¬شود. هدف اینان این نکته بوده که تفاوت¬های قابل مشاهده میان دو جنس ذاتی نیست، بلکه نتیجه¬ی جامعه¬پذیری و همگون¬سازی جنس و نقش است (آلبود و والاس، 1380: 287-288). فمینسیم مارکسیستی حاصل تلاش¬های زنانی است که مارکسیسم را گسترش دادند تا از عهده¬ی توضیحی قابل قبول برای فرودستی و بهره¬کشی از زنان در جوامع سرمایه¬داری برآیند. به نظر آنان وجه مشخصه¬ی جامعه¬ی امروزی، سرمایه¬داری است که در آن زنان در معرض نوع خاصی از ستم قرار دارند که عمدتا به سبب محرومیت آنان از اشتغال فردی و نقشی است که در بازآفرینی مناسبات تولید در قلمرو خانگی بازی می¬کنند. یعنی خدمات بی جیره و مواجب زنان در مراقبت از نیروی کار و پرورش نسل آینده¬ی کارگران به سود سرمایه داری است و برای تداوم آن ضرورت دارد. سرمایه داری بیش از همه از کار رایگان زنان بهره می¬گیرد، هر چند سود این کار تا حدودی عاید یکایک مردان نیز می¬شود. هسته¬ی مرکزی عقاید فمینیست¬های رادیکالی این است که نابرابری¬های جنسیتی محصول یک نظام مقتدر مردسالار و مهم¬ترین شکل نابرابری اجتماعی است. مردسالاری نظامی جهان شمول است که در آن زنان زیر سلطه ی مردان قرار دارند. فمینیسم رادیکال در اصل جنبشی انقلابی برای رهایی زنان است. هواداران این جنبش معتقدند که هیچ حوزه¬ای از جامعه نیست که مردان در آن دخیل نباشند، در نتیجه در هر جنبه¬ای از زندگی زنان که اکنون طبیعی شمرده می¬شود باید تردید کرد و به دنبال راه¬های تازه¬ای برای جریان امور بود. به نظر آنان پدر سالاری کم¬تر از همه مورد توجه قرار گرفته که مهم¬ترین ساختار نابرابری اجتماعی به شمار می¬آید. فمینیست¬های سوسیالیست معتقدند جنسیت، طبقه، نژاد، سن و ملیت همگی می¬توانند علت ستم بر زنان باشند، اما به نظر آن¬ها هیچ¬یک از این انواع ستم از دیگری اساسی¬تر نیست. شکل¬های مشخص فرودستی زنان در جامعه¬ی سرمایه¬داری مختص این نظام اقتصادی ـ اجتماعی است. فقدان آزادی زنان محصولی کنترلی است که در قلمروهای عمومی و خصوصی بر آنان اعمال می¬شود و رهایی زنان تنها در صورتی تحقق می¬یابد که تقسیم کار جنسی در همه¬ی قلمروها از میان برود. برای درک کامل ستم بر زنان باید تقسیم کار جنسی را در قلمرو خانگی و در بازار کار و همچنین رابطه¬ی میان این دو را بررسی کرد (همان منبع، 293، 288) دیدگاه فمینیسم اسلامی متاثر از تعلیمات اسلام، جهت¬گیری خود را نسبت به موقعیت اجتماعی زنان و خصوصا زنان مسلمان طرح می¬کند. از نقطه نظر ایشان، زن و مرد را اسلام اساسا از لحاظ فطری و زیستی از یکدیگر متفاوت می¬داند، اما این تمایز به معنای برتری یک جنس بر دیگری نیست. زیرا تفاوتهای زیستی میان دو جنس متناسب است و نه نقص یا کمال. در واقع کانون خلقت خواسته است که با این تفاوت¬ها تناسب بیشتری میان زن و مرد که قطعا برای زندگی مشترک ساخته شده¬اند، بوجود آید. اسلام زن را همچون مرد آفریده¬ی خدا، بنده¬ی خدا و انسان می¬داند و به همین دلیل نه تنها حقوق انسانی او را به رسمیت می¬شناسد، بلکه از آن دفاع می¬کند. یعنی اسلام هر فردی را چه زن و چه مرد مالک درآمد خویش می¬داند. مرد و زن هر دو دارای استقلال اقتصادی هستند و هر کدام به طور مستقل از ثمره¬ی کار خویش بهره¬مند می¬باشند (احسانی و دیگران، 1372: 19-18) نظریه¬ی نئوکلاسیک این مساله را مطرح می¬کند که زنان کمتر از مردان مزد به دست می¬آورند، چون سطح سرمایه¬ی انسانی آنها پایین است و قابلیت تولید آنها ناچیز. مراد از سرمایه انسانی اساسا آموزش، آموزش حرفه¬ای و تجارب شغلی است. بدین¬سان چون بعضی از زنان کار خود را به خاطر ازدواج ترک می¬کنند و یا به خاطر تولد فرزندان و تربیت آنها دست از کار می¬کشند، کارفرمایان کمتر برای آن¬ها حاضر به سرمایه¬گذاری هستند. کارفرمایان جهان سوم نیروی کار زنانه را گران می¬یابند. این هزینه¬ها که بیشتر متعلق به کارکرد مادری زن است، در کشورهای صنعتی به علت باروری کم، کمتر است. هرگاه هزینه ی کارگر زن زیاد باشد، این امر سبب ترجیح کارگر مرد می شود و این خصوصیت در مورد جهان سوم صادق است. در این راستا، سیاستی که علاقمند است موقعیت زنان در بازار کار را بهبود بخشد، بر این پایه قرار دارد که باید میزان آموزش و پرورش حرفه ای زنها که سرمایه ی انسانی آنهاست، تدوین شود (زنجانی زاده، 1370: 152-150) یکی از معروف ترین تئوری های تجزیه شدن بازار کار، تئوری کار بازار کار دوگانه است که بین دو نوع از مشاغل تمایز قائل می شود: مشاغل بخش اول که از لحاظ پرداخت مزد، تامین بیشتر و فرصت های پیشرفت، وضع نسبتا خوبی دارد و مشاغل بخش دوم که با مزد کم، تامین کمتر و محدودیت امکان پیشرفت روبه روست. مشاغل بخش اول مشاغلی است که در آنها مهارت کارگران خاص و متناسب با احتیاج موسسه ی مورد نظر است و در این قسمت در نتیجه ی نیاز کارفرما به ثبات، مزدهای بهتری به نیروی کار پرداخت می شود و دورنمای پیشرفت بهتری ارائه می گردد. در مشاغل بخش اولیه کارگر در کار برای کارفرما اهمیت دارد و جابه جایی بیشتری که در زنها مشاهده می شود به این معناست که احتمال جذب آنها به مشاغل ثانویه زیادتر است. از این رو حتی اگر کیفیات قبل از ورود به شغل برابر باشد، احتمال به کار گماردن مردها (با فرض داشتن ثبات شغلی بیشتر) در مشاغل اولیه که، که امکان پیشرفت بعدی در آن از لحاظ مزد، آموزش حرفه ای و ترفیع زیادتر است، بیش از زنها است (کار، 1384: 21-20). نکته ی اصلی تئوری جنسیتی این است که موقعیت تابعی زنان در بازار کار و در خانه و خانواده با یکدیگر مرتبط و جزئی از یک سیستم کلی اجتماعی است که در آن زنان تابع مردان هستند. یک موضوع کلیدی در تئوری های جنسیت، اختصاص کار خانگی (به ویژه مراقبت از کودک) به زنها است. تئوری های جنسیتی همچنین تاکید می کند که گرایش مشاغل زنانه برای این است که انعکاسی از نقش خانگی زنان باشد (نظیر آموزگار، پرستاری) و درست همان طور که در بیشتر جوامع کار خانگی زن ها کم ارزش تر شده است، این مشاغل و مهارت نیز کم ارزش می باشند. نقش عمده ی تئوری های جنسیتی نشان دادن این مطلب است که موقعیت زنان در بازار کار را می توان به عنوان جزئی از کل سیستم اجتماعی که در آن زنها تابع هستند، در نظر گرفت (همان منبع: 25-24)
روش پژوهش در این پژوهش با تکیه بر روش اسنادی اطلاعات مربوط به موانع اجتماعی و فرهنگی اشتغال زنان در ایران در دهه های اخیر گردآوری شده است. برای گردآوری داده های مورد نیاز از منابع ثانویه استفاده شده است.
منابع استفاده شده در این تحقیق شامل کتاب ها، مقالات، نشریات داخلی و مجموع نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1365 و 1375 منتشر شده توسط مرکز آمار ایران و سایر آمارهای دست دوم می باشد.
جامعه ی آماری مورد مطالعه در این پژوهش، اسناد مربوط به اشتغال زنان و عوامل فرهنگی و اجتماعی بازدارنده ی اشتغال انها می باشد. اهداف بررسی هدف اصلی در این مطالعه شناخت موانع اجتماعی و فرهنگی بازدارنده ی اشتغال زنان ایران در دهه های اخیر می باشد. یافته ها در این پژوهش، تاثیر موانع اجتماعی و فرهنگی بر اشتغال زنان بررسی شده است. عوامل اجتماعی بازدارنده ی اشتغال زنان تفکیک جنسیتی آموزشی جنسیت، رفتارها، نقش ها، فعالیت ها، نگرش ها و مسئولیت منسوب به زن یا مرد در یک جامعه است و تفکیک جنسیتی سوالاتی از این دست را مطرح می کند: چه کسی، چه کاری می کند؟ چه کسی تصمیم گیری می کند؟ و کدام مربوط به زن و کدام مربوط به مرد است؟ در این راستا می توان گفت مدارس و سایر گروه های اجتماع هر یک تصوراتی کلیشه ای از رفتار مناسب هر جنس را به کودکان و نوجوانان می آموزند، نظام آموزش و پرورش، جداسازی جنسیتی در بازار کار را تقویت و پایداری می کند و دختران و پسران را برای مشاغلی متناسب و شناخته شده برای جنسیت آنها اماده می کند. در کتاب اول دبستان نه تنها مردان دو برابر زنان به تصویر درآمده اند، بلکه در تصاویر نیز تقسیم نقش سنتی زن اندرونی و مرد بیرونی به شدت رعایت شده است. حتی فرزندان نیز به صورت فقط فرزند پسر یا پدر به نمایش در آمده اند و دختران اکثرا به همراه مادر مشاهده شده اند، هر چند در مواردی مادر با دختر و پسر هم دیده شده است.
پسران بیشتر از دختران در محدوده ی خارج از خانه و در گروههای بزرگ دیده می شوند. فعالیت مردان در محیط خارج از خانه صورت می گیرد. اما فعالیت زنان در محدوده خانه است (جزنی، 1380: 65) برحسب این الگوی انتشار از زن، زنان به سوی مشاغلی گرایش پیدا می کنند که به این الگو خدشه ای وارد نکند. شغلی که علاوه بر کسب درآمد، این امکان را فراهم آورد که بتوانند انتظار جامعه از زنان را به عنوان یک زن خانه دار خوب برآورده نمایند. در مقطع راهنمایی، کتاب های آموزش حرفه و فن در سالهای اول، دوم وسوم راهنمایی به دو شکل مختلف به دختران و پسران ارا ئه و تدریس می شود و تفاوت هایی در آموزش و مهارت ها برای دختران وجود دارد.در این کتاب ها بر مهارت های کلیشه ای زنان از قبیل خیاطی و بافتنی آشپزی و در نهایت کودک یاری تاکید شده است.در حالی که برای پسران دروسی جهت آموزش نکته هایی در زمینه ی مکانیک-اتوماتیک-نجاری و راه سازی ارا ئه شده است.همچنین نتایج تحقیق بر روی کتاب های درسی نظام جدید متوسطه درسال 75 نشان دهنده این است که کتاب های روان شناسی-ادبیات فارسی- واقتصاد هیچ شغلی را برای زنان مطرح نکرده اند.الگوی جنسیتی در کتب درسی و برنامه های آموزشی برداشت های سنتی را در اذهان تقویت می کند.این گونه الگوها که از کتب درسی و برنامه های آموزشی به ذهنیت دختر بچه ها راه می یابد باعث می شود تا این زنان آینده هم مثل گذشته نیروی خود را دست کم بگیرند و به سوی پذیرش کارهای کم مهارت- کم درآمد با وجهه های اجتماعی پایین گرایش پیدا کنند. سیاست های محدود کننده در انتخاب رشته ی تحصیلی و شغل برای دختران دفترچه آزمون سراسری در سال 1376 دختران دیپلمه ریاضی را از ورود به بیست ونه رشته تحصیلی در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی و دختران دیپلمه علوم انسانی را از ورود به ده رشته تحصیلی و دختران دیپلمه علوم تجربی را از ورود به هشت رشته تحصیلی در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی منع نموده است. بدیهی است محدودیت در انتخاب رشته ی تحصیلی در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی برای دختران محدودیت شغلی آنان را در آینده در پی خواهد داشت.
قوانین ناظر بر خانواده
ماده ی 1106 قانون مدنی فرمان می دهد: درعقد دا ئم نفقه ی زن به عهدهی شوهر است و ماده ی1107 قانون مدنی در تعریف نفقه از مسکن-البسه-غذا واثاث البیت که به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه ی مرض یا نقصان اعضا نام می برد.ماده ی 1199 قانون مدنی تاکید می ورزد که نفقه ی اولاد بر عهدهی پدر است و پس از فوت پدر یا عدم قدرت او به انفاق به عهده ی اجداد پدری است.ماده ی 1117 قانون مدنی دستور می دهد: شوهر می تواند زن خود را از حرفه یا صنعتی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیات خود یا زن باشد منع کند.بنابراین طبق قانون شوهر می تواند تحت هر عنوان عامل تعیین کننده ای برای ادامه ی اشتغال یا قطع اشتغال زن به شمار آید. قوانین کارقوانین و مقررات ناظر بر بازار کار از طریق افزایش هزینه ی استفاده از نیروی کار بر تقاضای نیروی کارتاثیر می گذارد.کلیه ی قوانین و مقرراتی که به افزایش هزینه ی استفاده از نیروی کار منجر می شوند به کاهش اشتغال کمک خواهند کرد زیرا در چنین شرایطی برای کار فرما سود آورتر این است که از سرمایه به جای نیروی کار استفاده نماید.
وجود تبعیض در ساختار اشتغال ایران و نحوه ی گزینش نیروی کاررفتار تبعیض آمیز در بازار کار هنگامی شکل می گیرد که در زمان انتخاب از بین افراد برای مثلا استخدام به مشخصاتی توجه شود که ارتباطی با کارآیی افراد ندارد(مثل مشخصات نژادی و جنس).برای مثال کارفرما برای افزایش سودش ترجیح می دهد که در استخدام کارگر مرد بر زن ارجحیت قا ئل شود.علت این که چرا زن ها برای بعضی از مشاغل نامناسب شناخته می شوند بنا بر طبیعت آن مشاغل متفاوت است و سه دلیل به چشم می خورد:
الف)قدرت جسمی: مهم ترین علت عدم تمایل کارفرما به استخدام نیروی انسانی در بازرگانی و تولیدات صنعتی بخش خصوصی این است که معتقدند زنان فاقد قدرت جسمی لازم هستند.
ب)ناتوانی در نظارت و سرپرستی: یکی از دلایل این باور این است که مردان سرپرستی زن ها را نمی پذیرند و ریشه ی این مشکل با ساختار جنسیتی جامعه از جمله تقسیم کار بین زن و مرد با سلسله مراتب روابط بین زن و مرد ارتباط دارد و همانطور که خط سنتی قدرت از شوهر به زن است از این رو نظارت و سرپرستی برای مرد آسان تر است.
ج)مشاغل زیر نفوذ مردها : کار فرمایان میل ندارند برای مشاغلی که فعلا در اختیار مردهاست کارگر (نیروی انسانی) زن استخدام کنند.
تقسیم جنسی مشاغل زنانه و مردانه
مصوبه ی شورای عالی انقلاب فرهنگی با عنوان "سیاست های اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران "شغل اصلی زن را همسری و مادری عنوان کرده است.ماده ی 5 این مصوبه کلیه ی مشاغل را با نگاهی جنسیتی به چهار دسته تقسیم کرده است:
الف)مشاغلی که با ویژگی های بانوان از لحاظ روحی و جسمی متناسب باشد مانند:علوم آزمایشگاهی- مهندسی الکترونیک-داروسازی-مددکاری و مترجمی.
ب)مشاغلی که پرداختن به آن از سوی زنان مطلوب شارع است مثل:مامایی و رشته های پزشکی و تدریس.
ج)مشاغلی که هیچ گونه مزیت و برتری در آن برای شاغلان زن و مرد وجود ندارد و ملاک انتخاب آن تخصص یا تجربه است و نه جنسیت مثل:کارگری ساده.
د)مشاغلی که به دلیل منع شرعی یا شرایط خشن کار و یا به دلیل ارزش های اعتقادی-فرهنگی و اجتماعی برای بانوان نامناسب است.مانند:قضاوت و آتش نشانی.

عوامل فرهنگی بازدارنده اشتغال زنان در ایران
عوامل فرهنگی در همه ی جوامع به عنوان یک عامل تاثیر گذار در شکل گیری پدیده های اجتماعی شناخته شده اند.عوامل فرهنگی بر روابط انسانی حاکم بر جوامع-وضع قوامین-نگرش افراد در زمینه ی شیوه ی زندگی و شخصیت افراد تاثیر گذار است.اشتغال زنان به عنوان یک پدیده ی اجتماعی و به عنوان یک متغیر وابسته به طور جدی تحت تاثیر عوامل فرهنگی می باشد.از جمله عوامل فرهنگی بازدارنده ی اشتغال زنان: تفاوت و تبعیض در فرایند اجتماعی شد زن و مرد در جامعه کودک نوزاد پس از تولد موجودی بیولوژیکی است که رفتارهای اکتسابی نقش های اجتماعی را هنوز کسب نکرده است. در اینجا باید به تفاوتی که میان جنس و جنسیت گذاشته می شود توجه کرد.اصل مهمی که امروزه مطرح است نه تفاوت های جنسی میان زن و مرد بلکه رفتارهای جنسیتی مربوط به زن و مرد است. در تفاوت بیولوژیکی زن و مرد شک و تردیدی وجود ندارد و در مورد آن اختلاف نظری نیست اختلاف نظر از اینجا شروع می شود که گروهی ادعا می کنند همان گونه که بین مرد و زن تفاوت هایی بدنی وجود دارد در رفتارها- نگرش ها و احساسات آن ها نیز تفاوت است و معتقد به صفاتی مانند عاطفی بودن-لطافت-علاقمندی به رسیدگی و مراقبت از دیگران و...از ویژگی های مرد است. در واقع همه ی ما از سنین کودکی و قبل از آن که معنی پسر بودن یا دختر بودن را بفهمیم شروع به یادگیری نقش هایمان می کنیم.همواره مردها از دوران کودکی برای مشاغل بیرونی با دیدی عینیت گرا و واقع بینانه تربیت میشوند.در حالی که زن ها برای فعالیت های خانگی که به میزان زیاد در انزوای اجتماعی است با دیدی ذهنیت گرا تربیت می شوند.
حاکمیت تفکر سنتی مرد سالاری در جامعه
این باور که مردها تامین کننده ی اصلی و غالبا منحصر به فرد معیشت اقتصادی خانواده ی خود هستند در جامعه ی ما گسترده است.در این تعبیر زن ها به عنوان افرادی شناخته می شوند که از نظر اقتصادی وابسته هستند و برای مراقبت از خانواده و کودکان در خانه می مانند یا برای تامین مخارج اضافی زندگی و کسب درآمد بیش تر به کاری می پردازند. وقتی این باور که مرد تامین کننده است با بی کاری گسترده و نا کافی بودن فرصت های شغلی همراه می شود نتیجه ی حاصله تبعیض علیه زنان را توجیه می کند . اگر تعداد مشاغل آن قدر کم باشد که نتوان به همه ی متقاضیان کار پیشنهاد کرد پس اولویت داشتن شغل را باید به مردان داد که نان آور خانواده محسوب می شوند و نقش ثانویه ی زنان در بازار کار هم چنان ادامه می یابد.
تفکیک جنسیتی نقش دو گانه زنان در خانه و محل کار و پذیرش نقش زنان به عنوان مادر و همسر و عدم باور جامعه به توانایی زنان در اداره ی امورمشکل زنان در ارتباط با اشتغال از این جا شروع می شود که یک تقسیم کار نه چندان درست پیش آمده است.به این صورت که ادارهی امور داخل خانه صرفا وظیفه ی زنان است.تصور عمومی و خانوادگی در مورد کار کردن زن این است که زنی که کار می کند خودش دوست دارد کار کند و ظاهرا روی درآمدی که او کسب می کند و اتفاقا موثر هم هست اصلا حساب نمی شود.به این ترتیب زنان شاغل عملا دو برابر شوهرانشان کار می کنند و از دو طرف تحت فشارند.این گونه فعالیت ها به میزان غیبت زن ها –نوع مشاغلی که زن ها برای آن مناسب شناخته می شوند و هم چنین توانایی آنها برای پذیرش اشتغال در بخش جدید تاثیر می گذارد.

کاهش سن ازدواج
پس از انقلاب اسلامی ایران تغییرات مهمی در قوانین خانواده به وجود آمد.از جمله کاهش سن ازدواج دختران از شانزده سال به نه سال که سن بلوغ دختران محسوب می شد.این امر علاوه بر تاثیر منفی آن در آموزش دختران زمینه ی افزایش میزان باروری و تعداد فرزندان بیش تر را فراهم نمود و ایران با انفجار جمعیتی مواجه شد که یکی از پیامدهای آن عدم امکان دسترسی زنان به مشاغل درآمد زا بوده است .زیرا برای بسیاری از خانواده ها استفاده از خدمتکار و یا مربی کودک برای نگهداری فرزندان مقرون به صرفه نبوده و مادر تنها کسی بود که عهده دار نگهداری کودکان بوده است.
نتیجه گیری
محور اصلی این پژوهش شناخت و بررسی موانع اجتماعی و موانع فرهنگی اشتغال زنان ایران در دهه های اخیر می باشد.این بررسی در صدد بازگویی این مطلب است که سهم زنان در فعالیت های پس از انقلاب کاهش یافته است.به دنبال انقلاب جمهوری اسلامی سیاست های اقتصادی شاه را رد و از سیاست های اقتصادی دولتی که جدا از اقتصاد جهانی بود حمایت کرد. این سیاست های جدید باعث گسترش بخش دولتی و خواستار انزوای بخش خصوصی بودند و هم زمانی آن با ممنوعیت تجارت بین المللی با ایران منجر به رکود اقتصادی شد.در این دوره سیاست های اجرا شده به محرومیت زنان از جایگاه اجتماعی آنان مخصوصا در زمینه ی اشتغال انجامید. بعد از انقلاب مساله ی رفتار زنان در قلمرو عمومی جامعه موضوع اصلی شد.رژیم شاه به ترویج فساد محکوم و مسبب نشر فساد در بین زنان شناخته شد.در این زمان تعدادی از زنان از کارشان بر کنار شدندزیرا آنان از پوشیدن لباس اسلامی سر باز زده و اصول رفتار اسلامی را رعایت نمی کردند.به تعدادی از آنان پیشنهاد بازنشستگی داده شد.از این رو رکود اقتصادی با سیاست دولت که جای زنان را در خانه می دانستتلفیق شد که این خود تقاضای کار برای زنان را کاهش داد. دولت شرایط استخدام را بسیار سخت کرد.زنان بسیاری کارشان را در حرفه های حقوقی از دست دادند .بسیاری دیگر از پست های بالای دولتی که داشتند بر کنار شدند.در اسفند ماه سال 57 طی حکمی زنان از شغل قضاوت منع شدند زیرا طبق قوانین موجود زنان در مقامی نبودند که قضاوت کنند.با بررسی جایگاه اشتغال زنان در برنامه های توسعه پس از انقلاب اسلامی (برنامه ی اول-دوم و سوم توسعه ی اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران)ملاحظه می شود که سیاست خاصی در مورد اشتغال زنان اتخاذ نشده است . با نگاهی به نتایج سر شماری عمومی نفوس و مسکن سال های 1355-1365 و 1375 می توان دریافت که سهم اشتغال زنان در سال 1365 نسبت به سال 1355 به سال 1355 به حدود 9/8 درصد کاهش یافته استکه عمدتا به دلیل تغییر دیدگاه جامعه نسبت به حضور زنان در عرصه های اجتماعی و اقتصادی در اثر تحولات اجتماعی و سیاسی بوده و این تغییر نگرش علیه حضور زنان در بازار کار بوده است.با وجودی که سهم اشتغال زنان در سال 1375 نسبت به سال 1365 افزایش داشته است (حدود4/13درصد) ولی کاهش قبلی جبران نشده است و این خود بیان گر نابرابری اجتماعی است که زنان در دستیابی به یک سری موارد نسبت به مردان عقب ترند که باعث کاهش سهم اشتغال زنان شده است.در واقع زنان بیش تر کارهای خانگی-نگهداری از فرزندان و کارهای بدون مزد را انجام می دهند که با وجود تاثیری که در درآمد ملی دارد درآمد ملی محسوب نمی شود.

پایان

۱۳۸۸ مرداد ۱۱, یکشنبه

کارآفرینی : پرورش زنبورعسل

پرورش زنبور عسل
تاریخچه زنبور عسل:
در خصوص تاریخچه زنبور عسل و زمان پیدایش و کشف این حشره اعجاب انگیز در کتابها و نوشته های مختلف مطالب زیادی درج شده است گروهی این زمان را به پیش از میلاد مسیح ودسته ای پا فراتر گذاشته و قدمت آنرابه 500 میلیون سال رقم می زنند. اولین اثر نقاشی مربوط به زنبور عسل در یکی از غارهای اسپانیا بدست آمده است که در آن شخصی را نشان می دهد که از داخل شکاف صخره های سنگی عسل بر میدارد.
لئوناردو داوینچی نقاش مشهور ایتالیایی از جمله کسانی است که در باره زنبور عسل دست به قلم می برد و این حشره را در کتاب خود نشانه ای از عدالت و یک حکومت خوب می شناسد.
ایران یکی از سرزمین هایی است که دارای فرهنگی کهن و درخشان است از دیر باز بستر زندگی زنبوران عسل بوده است. پیدا شدن خنجری در لرستان در سده های 11و 12 پیش از میلاد که نقشی از زنبور عسل روی آن حک شده است و امروزه در شهر بروکسل نگهداری می شود گواهی بر این ادعاست.
در ایران در زمان حکومت هخامنشیان نگهداری و پرورش زنبور عسل رواج یافت. زندگی زنبور عسل وحشی در تنه درختان در استان های شمالی به خصوص گیلان؛ مازندران؛ گرگان ومنطقه آذربایجان آثاری است که ازآشنایی این مرز و بوم با یکی از آفریده های آفریدگار توانا سخن می گویند.
کشورهای برزیل ؛ آمریکا ؛ آلمان ؛ ژاپن ؛ فرانسه ؛ مکزیک ؛ کانادا ؛ سوئیس ؛ ترکیه ؛ روسیه از جمله کشورهایی هستند که در شاخه زنبور داری فعالیت بسزایی دارند.وضع زنبورداری در این کشورها تا حدی پیشرفته است که حتی شرکتهای مختلفی مبادرت به طراحی و ساخت تکنولوژی پرورش زنبور عسل ورزیده اند. شرکت بایر آلمان؛ ساندوز فرانسه ؛ گایگی سوئیس و چندین شرکت آمریکایی وژاپنی ؛ بزرگترین کمپانی های تولید داروهای ضد مایتهای واروآ هستند.

کشور ایران نیز در صنعت زنبور داری وضعیت رو به رشدی را در پیش گرفته است. مرکز سرم سازی رازی با انجام پروژه های تحقیقاتی در زمینه ساخت داروهای بیولوژیکی درشاخه دام و طیور با سابقه هفتاد ساله خود به عنوان یکی از مراکز پژوهشی در زمینه زنبور عسل و بیماریهای آن بشمار می رود.
بخش تحقیقات زنبور عسل موسسه تحقیقات علوم دامی کشور از مراکز دیگری است که در زمینه زنبور عسل به تحقیق و پژوهش می پردازد علاوه بر آن آزمایشگاههای شبکه دامپزشکی استانها ؛ شعب مختلف مرکز تحقیقات علوم دامی در مراکز استانها از جمله مکانهایی هستند که در آنجا به پژوهش و مطالعه و بررسی پرداخته می شود و همچنین مراکز آموزش عالی جهاد کشاورزی در شهرهای ساری و ارومیه در مقطع کاردانی به آموزش و تربیت دانشجویان در زمینه زنبور عسل می پردازند.

در سال 1383 تعداد کلنیهای کشور و تولید عسل آنها بشرح زیر می باشد :
تعداد کلنی : ( بومی 379304 ) ( مدرن 2430439 ) ( جمع 2809743 )
تولید عسل : (بومی 1804834) (مدرن 26867958 ) (جمع 28672792 ) کیلوگرم
در سال 1383 تعداد کلنیهای استان آذربایجان غربی و تولید عسل آنها بشرح زیر می باشد :
تعداد کلنی : ( بومی 79754 ) ( مدرن 290204 ) ( جمع 369958 )
تولید عسل : (بومی 636069 ) ( مدرن 5883086 ) ( جمع 6519155 ) کیلوگرم
مصرف سرانه عسل در ایران 270 گرم واما درکشورهای اروپایی1200 گرم می باشد.
تعداد کندواز 2733117 کندو در سال 1382 به 2809743 کندو در سال 1383 رسیده و برابر 8/2% رشد داشته است و میزان تولید عسل از 8/28 هزار تن در سال 1382 به 7/28 هزار تن در سال 1382 رسیده و 55/0% کاهش داشته است.
استان آذربایجان غربی با تولید تقریبا" 20% عسل کشور وبالاترین تعداد کلنی زنبورعسل مقام اول را در بین استان های کشور دارا میباشد .

عناوین طرحهای تحقیقاتی پایان یافته زنبور عسل :
1 - انتخاب بهترین کلنیهای زنبور عسل در شهرستان ارومیه و مقایسه آن با زنبوران عسل نژادقفقازی
2- مطالعه و بررسی تغذیه کلنی های زنبور عسل با گرده گل
3 - بررسی رفتار مقاومتی زنبور عسل نسبت به کنه واروآ
4 - بررسی نقش زنبور عسل در گرده افشانی یونجه
5- بررسی تولید و زمستانگذرانی در سیستم دو ملکه ای کلنی های زنبور عسل
6- تهیه تقویم زنبور داری حوزه های آبخیز نازلوچای و روضه چای
7- مطالعه تغذیه کلنی های زنبور عسل از مزارع آفتابگردان و تاثیر آن در زمستانگذرانی
عناوین طرحهای پیشنهادی برای سال 1386 :
1 - بررسی وضعیت زمستانگذرانی کلنی های مستقر در جایگاههای متفاوت از نظر دمایی در شرایط آذربایجان غربی
کابرد طرح : پیشنهاد بهترین شرایط دمایی برای کلنی های زمستان گذران در آذربایجان غربی
2- روشهای مختلف جمع آوری گرده و بررسی اثرات آن روی کلنی های زنبور عسل در شرایط استان آذربایجان غربی
کاربرد طرح : بهترین روش جمع آوری گرده از کلنی های زنبور عسل که به دیگر شرایط کندو از قبیل جمعیت و ذخیره عسل تاثیر چندانی نگذارد.
//
ملکه
ملکه مادر کندو بوده و جنسيت آن ماده می‌باشد. طول بدن ملکه هیجده میلی متر می‌باشد. بال‌های آن کوچک بوده و خرطوم آن توانایی جمع آوری شهد گلها را نداشته و درعوض دارای شکمی بزرگ‌تر از ماده‌های کارگر بوده و دو تا شش سال می‌تواند زنده بماند. ولی در زنبورداری تجاری بیش از دو سال از یک ملکه استفاده نمی‌شود. ملکه عسل و گرده نمی‌خورد و بجای آن ژله رویال مصرف می‌کند.
نیش ملکه همانند شمشیر تازی بوده و بدون خار می‌باشد .
زنبور ملکه
ملکه مادر در سر خود نشانی قرمز دارد که به معنای تاج آن است و آن را در تصوير می توان مشاهده کردتصویردر تصوير می بينيد که جثه ملکه از ديگر زنبورها بيشتر است.
زنبور نر
زنبورهای نر در کندو تنها وظیفه بارور نمودن ملکه را دارند و دارای نیش نمی‌باشند. دارای سر و بالهای بزرگ می‌باشند. توانایی جمع‌آوری شهد و گرده را نداشته و ۲۴ روز زنده می‌مانند.
زنبور نر در حجره‌های بزرگ‌تری نسبت‌به زنبورهای كارگر پرورش می‌یابند. تخمهای بارورنشده ملکه به زنبور نر تبدیل می‌شوند.
زنبور کارگر
جنسیت زنبورهای کارگر ماده بوده. طول بدن آنها ۹ میلیمتر می‌باد. در یک کندوی قوی با تعداد ۱۰ قاب ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای کارگر با اینکه ماده هستند توانایی بارور شدن ندارند. ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می‌توانند تخم ریزی کنند. که در زنبورداری ماده تخم‌گذار گفته می‌شود. نیش زنبورهای ماده خاردار بوده و طول آن در حدود ۱ میلی متر می‌باشد. به خاطر وجود همین خارها پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجوداتی که ساختار گوشتی دارد نیش در پوست گیر کرده و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می‌شود. و پس از چند دقیقه زنبوری که نیش زده خواهد مرد .
وظایف زنبورکارگر
جمع آوری شهد - گرده - آب - بره موم - پاسبانی از کندو - تولید عسل - رسیدگی به ملکه - پرورش نوزادان - رسیدگی به کندو و پاکیزه‌گی آن از بیشترین وظایف زنبورهای کارگر می‌باشد . منبع :پرورش زنبورعسل دکتر نعمت الله شهرستانی

مقدمه
زنبور عسل از راسته نازک بالان (Hymenoptera) است. زنبور عسل قسمت‌های دهانی جونده و مکنده ، هر دو را داراست. دگریسی آن کامل است و بطور دسته جمعی زندگی می‌کند و شامل سه دسته هستند.
1. ملکه (Queen) که تخم می‌گذارد.
2. نرها (prones) کارشان فقط بارور کردن ملکه‌های جدید است.
3. کارگرها (Worker) که ماده عقیم هستند و اغلب متعددی دارند.
کندوی زنبور عسل یا به صورت جعبه‌های مکعبی به ابعاد 50cm که کندوی modern می‌گویند و یا به بصورت سبد که کندوی بومی می‌گویند.
زنبور عسل در قرآن
کلمه نحل به معنی زنبور عسل در آیات 68, 69 سوره نحل در جز 14 قرآن کریم آمده است. در تفسیر آیه 68 چنین آمده است؛ پروردگارت به زنبور عسل وحی فرستاد! در اینجا لحن قرآن به طرز شگفت انگیزی تغییر می‌یابد، در عین ادامه دادن بحث‌ها در زمینه نعمت‌های مختلف الهی و بیان اسرار آفرینش در این سوره ، سخن از زنبور عسل و سپس خود عسل به میان می‌آورد. اما شکل یک ماموریت الهی و الهام مرموز که نام وحی بر آن گذارده شده است. نخست می‌گوید: "و پروردگار تو به زنبور عسل ، وحی کرد که خانه‌هایی از کوهها و درختان و داربست‌هایی که مردم می‌سازند ا نتخاب کن."
· نخستین ماموریت زنبوران در این آیه ماموریت در این آیه ماموریت خانه سازی ذکر شده است. و این شاید به خاطر آن است که مساله مسکن مناسب نخستین شرط زندگی است و به دنبال آن فعالیت‌های دیگر ، امکانپذیر است.
· در آیه 69 سوره "نحل" ، دومین ماموریت زنبورعسل شروع می‌شود، چنانکه قرآن می‌فرماید: "ما به او الهام کردیم که سپس از تمام ثمرات تناول کن و راههایی که پرودگارت برای تو تعیین کرده ، به راحتی بپیما." سرانجام ، آخرین مرحله ماموریت آنها را بصورت یک نتیجه ، این چنین بیان می‌کند،" از درون زنبوران عسل ، نوشیدنی مخصوص خارج می‌شود که رنگ‌های مختلفی دارد." نهفته است، جالب این که دانشمندان از طریق تجربه به این حقیقت رسیده‌اند که زنبوران به هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه ، عمل می‌کنند که خواص درمانی و دارویی گیاهان کاملا محفوظ مانده و به عسل منتقل می‌شود.
· و در ماجرای برنامه زندگی زنبوران عسل و ارمغانی که آنها برای جهان انسانیت می‌آورند، که هم غذاست و هم شفا و هم درس زندگی ، نشانه روشنی از عظمت و قدرت پروردگار است، برای جمعیتی که می‌اندیشند.
ساختمان مورفولوژیکی زنبور عسل
· بدن زنبور عسل بطور متراکم از موهایی پوشیده است که دارای تارهای (Barbs) جانبی کوتاهی می‌باشد. و به راحتی دانه‌ها گرده را می‌گیرند. در چشم‌های مرکب و پاها ، موهای صاف وجود دارد پاهای جلویی در حاشیه ساق (tibia) موهای راست و خشن و کوتاهی را دارد و برای تمیز کردن چشم‌ها از گرده گل بکار می‌رود و برس چشمی (Eye bursh) می‌گویند.
· بالهای زنبور در هنگام رواز بوسیله قلاب‌هایی بهم درگیر می‌شوند و یا بال به نظر می‌رسند. و نوک این بالها مسیر شکل را طی می‌کند. ممکن است 400 بار در ثانیه مرتعش شوند. آرواره‌های زیرین mandibles در کارگران صاف برای جمع آوری گرده و ساختن شاخه‌ها بکار می‌رود. آرواره‌های زیرین maxillae مانند قاشقک‌های طویلی بوده و برای جمع آوری گرده‌های گل بکار می‌رود.
· لب تحتانی تبدیل به خرطوم شده و ضمایم حسی - بی (Cabialplas) در اطراف آن قرار دارد. مایع شهد در اثر عمل مکنده حلق به درون چینه‌دان بزرگ یا معده عسل (Money Stomash) کشیده می‌شود. چهار لب مثلثی دریچه‌ای را درست می‌کند و از ورود عسل به معده جلوگیری می‌کند. بجز موقعی که جهت تغذیه مورد نیاز است. روده زنبور عسل باریک و دراز است. و تقریبا به 100 لوله کوچک ، مالپیکی اتصال دارد و روده راست ، بزرگ است و به مخرج ختم می‌شود. در انتهای بدن سوزن وجود دارد که فقط در کارگرها و ملکه‌ها دیده می‌شود. حس بویایی در زنبوران عسل بسیار قوی و تیز است و چشم‌ها دارای تعداد فراوانی واحدهای بینایی است و دارای مغز نسبتا بزرگ است: زنبوران عسل قادر به تشخیص رنگ قرمز و سیاه از هم نمی‌باشند.
گونه و نژادهای زنبور عسل
1. زنبور هندی (Apis Indiea)
2. زنبور درشت (Apis drostata)
3. زنبور ریز (Apis florae)
4. زنبور عسل معمولی (Apis mellifera).
محصولات زنبور عسل و نحوه گردآوری آنها
می‌توان به شهد یا عسل و گرده زنبور عسل و بره "موم" که از صمغ‌ها بوجود می‌آید، اشاره کرد. گرده زنبور عسل دارای انواع مواد الی و ویتامین‌ها می‌باشد. گرده شامل قندهای احیا کننده می‌باشد که در کل 31% در گروه کربوهیدرات وجود دارد. میزان متوسط پروتئین گروه حدود 22% است و تمام اسیدهای آمینه ضروری مورد نیاز انسان در ترکیب پروتئینی دانه گروه وجود دارد. عصاره اتری گروه حاوی چربی‌ها و روغن‌ها ، پیگمان‌ها ، دونین‌ها ، ویتامین‌ها و هورمون رشد می‌باشد. گروه حاوی 13 نوع اسید چرب و دو استدول عمده بنام‌های 24- متیلن کلسترول "و بی سی توسترول" است. برای جمع آوری دانه گرده می‌توان از تله گرده ، استفاده کرد، ولی اینکار توصیه می‌شود، چون جمعیت زنبورها را تضعیف می‌کند.
بعضی از مصارف گرده زنبور عسل
دانه گرده در پزشکی اهمیت خاصی دارد. در درمان بیماری‌های پروستات و آلرژی و در حال بی‌اشتهایی از داروهایی که از دانه گرده ساخته می‌شوند، استفاده می‌کنند. دانه گرده بعنوان مکمل غذایی بکار می‌رود و از آن در رفع چین و چروک و لکه‌های صورت استفاده می‌گردد. از داروهای مشهور می‌توان به Prostaflor , Ofilorex اشاره کرد.
نیش زنبور
از نیش زنبور عسل بعلت خاصیت قلیایی و اسیدی بودن آن در درمان بیماریها ، استفاده می‌کنند.
تولید مثل
· در کارگرها تنها اثری دیده می‌شود و ولی در ملکه به خوبی توسعه یافته است. ملکه جوان 6 روز بعد از بیرون آمدن ، با یک زنبور نر جفتگیری می‌کند، اندام‌های جفت گیری نر پاره شده و در کیسه تناسلی ماده باقی می‌ماند و تا اینکه بعد از بازگشتن به کندو ، کارگرها آنرا از بین می‌برند. اسپرماتوزوئیدهایی که بدین صورت در کیسه ذخیره اسپرم ، جای می‌گیرد، بکار همه تخم‌های لقاح یافته‌ای که ملکه خواهد گذاشت، بکار می‌رود. تخمدان‌های ملکه پر شده و شکم را پر می‌کند و ظرف دو روز ، شروع به تخم گذاری می‌کند.
· از تخم‌های لقاح نیافته ، زنبورهای‌نر (هاپلوئید 16 کروموزوم) و از لقاح یافته‌ها ، زنبورهای ماده (دیپلوئید و دارای 32 کروموزوم) تولید می‌شود. تخم‌ها تبدیل به لاروکرمی شکل کوچک فاقد پاها و چشم می‌شوند و از ژله شاهانه که توسط غده‌های حلقی کارگران جوان تولید می‌گردد، تغذیه می‌کنند. ولی لاروهای ملکه بیشتر به تغذیه شاهانه می‌پردازند و به همین جهت با سرعت زیاد بزرگ و تمایز می‌یابند.
· دم لارو چندین بار ، پوست اندازی می‌کند روی سلول بوسیله موم پوشیده می‌شود. و لارو در داخل آن قرار گرفته و شفیره نام دارد و دگردیسی را کامل نموده و به کمک آرواره‌های زبرین ، سرپوش حجره را پاره کرده و به شکل یک نوزاد جوان بیرون می‌آید. بعد از عمل جفت گیری زنبوران نر ، به بی‌غذایی می‌افتند و می‌میرند.
درمان بيماري هاي کليوي با عسل
عسل به عنوان يک مدر در درمان ناراحتي هاي کليوي سودمند است زنبور عسل حشره اي است که حاصل آن ،محصولات با ارزشي از قبيل عسل ، ژله رويال ، موم و زهر است معروف ترين محصول زنبور عسل ، همان عسلي است که از محصولات ديگر بيشتر به مصرف مي رسد.
عسل ،ماده غذايي بسيار غني و انرژي بخشي است که حدود80 درصد از قندهاي ساده يا مونوساکاريدها ساخته شده و هر10 گرم آن 320 کالري ايجاد مي کند اين مونو ساکاريدها بسرعت جذب مي شوند و اثر انرژي بخشي خود را آشکار مي کنند .
گفتني است ، علاوه بر اثر کالري زايي ، عسل داراي ويتامين هاي متعددي از قبيل تيامين ، ريبوفلاوين ، اسيدنيکوتينک ، اسيد اسکوربيک ، پيريدوکسين و ويتامين کا است.

خواص فيزيکي عسل ، اثر ضد باکتريايي دارد و از زمانهاي قديم انسانها از خاصيت ضد ميکروبي عسل سود جسته و آن را در درمان ناراحتي هاي پوستي از قبيل زخمها و سوختگي ها به کار برده اند و يکي از بهترين پانسمانها محسوب ميشود.
همچنين ، عسل را در درمان بيماري هاي دستگاه تنفسي و عفونت هاي ناحيه حلق به کار مي برند و خاصيت ضدباکتريايي آن موجب اثربخشي عسل مي شود و خاصيت ضد التهابي آن نيز مشاهده شده که به هيگروسکوپيک بودن آن نسبت داده شده است.
محصول ديگر زنبور عسل ، ژله رويال است که حاوي مواد مغذي در حالت تغليظ يافته اي است که زنبور براي نوزادان خود مي سازد، به اين ماده اکسير جواني لقب داده اند وشکي نيست که با محتويات انرژي زا و پرپروتئين ، ماده بسيار مقوي است.
تحقيقات نشان داده است ، ژله رويال نيز داراي پروتئين ضد ميکروبي است و نظر بيشتر محققان بر اين است که اين ماده ، سيستم ايمني بدن را تحريک مي کند
ژله رويال در درمان عفونتهاي ويروسي و سرطان موثر است.شايان ذکر است ، موم زنبور عسل نيز در پزشکي و داروسازي مصرف زيادي دارد؛ در اکثر فرمولاسيون هاي کرمها، پمادها و لوسيون ، به عنوان جزء با ارزش از پايه استفاده مي شود .
به دليل بي اثر و غير فعال بودن موم زنبور عسل ، براحتي با داروها مخلوط مي شود، بدون اين که هيچ واکنش ناخواسته اي بين مواد موثره و موم زنبور عسل رخ دهد.
مصارف ديگر موم : امروزه براي حفاظت داروهاي حساس به هيدروليز و اکسيداسيون ، آنهارا با لايه اي نازک از موم زنبور عسل مي پوشانند، موم عسل به عنوان لايه هيدروفوب پوششي در اطراف دارو ايجاد مي کند و سبب آهسته شدن انحلال و آزاد سازي دارو مي شود.
گفتني است ، عسل به عنوان دارو هيچ اثر سوء، عارضه يا بيماري را به دنبال ندارد ؛ مگر آن که فقط حساسيت هاي محدودي را به وجود بياورد، بنا بر اين در حالت آلرژي ، امراض عفوني ، سل ، امراض رواني ، بيماري هاي کبد و معده ، امراض غدد فوق کليه ، نارسايي قلب و عروق ، ناراحتي هاي عصبي ، امراض خوني و ضعف شديد، بايد از تجويز زهر زنبور عسل خودداري کرد.
عسل
عسل يك واژه عربي است كه در فارسي آن را انگبين مي‌گويند و عبارت است از شهد گل‌ها كه زنبور عسل توسط خرطوم كوچك خود آن را مكيده و از راه دهان به كيسه بسيار كوچك خود موسوم به كيسه عسلي وارد مي‌كند. وقتي ميزان شهد جمع‌آوري شده به حدود "40" ميلي‌گرم رسيد، گل‌ها را رها
كرده و به سمت كندو پرواز مي‌كند. جالب اينكه براي تهيه يك كيلو عسل، زنبور بايد شهد "20" ميليون گل را جمع و به كندو حمل كند. جالب‌تر اين است كه زنبور عسل خاصيت ثابت گلي دارد، يعني تا وقتي كه مشغول جمع آوري شهد يك گل است، روي ساير گل‌ها نمي‌نشيند.
درباره فوايد عسل چه مي دانيم؟
خواص و مواد موجود در عسل
همانطور كه مي دانيد عسل از قديمي ترين و نخستين شيرين كننده هايي است كه انسان استفاده كرده است و شامل قندهايي چون گلوكز، فروكتوز، مواد معدني همچون منيزيم، پتاسيم، كلسيم، كلريدسديم، گوگرد، آهن و فسفات است. در ضمن اينكه ويتامين هايي همچون B1 ، B2 ، B6 ، B3 ، B5 و C نيز براساس كيفيت و نوع عسل به نسبت هاي متفاوت در آن ديده مي شود.
علاوه بر موارد ذكر شده در حد كمي مس، يد و روي نيز در عسل وجود دارد. به همين جهت در حال حاضر زنبورهاي عسل يكي از بخش هاي اساسي و اصلي اقتصاد كشاورزي سالم به حساب مي آيند. از ويژگي هاي مهم عسل خاصيت ميكروب كشي آن است. عسل يك ضدعفوني كننده طبيعي است. تحقيقات انجام شده در سال هاي اخير نشان مي دهد كه گذاشتن آن بر روي زخم ها مانع عفونت مي شود. از آنجايي كه عسل حاوي مواد آنتي باكتريايي است مي تواند بخوبي باعث بهبود زخم ها شود.
زنبور عسل پيش از رسيدن به كندو در بين راه مقداري از آب شهد را جذب مي‌كند و چون شهد گل‌ها حاوي "50" تا "80" درصد آب است،‌ با اين عمل ميزان رطوبت عسل را به حدود 17 تا حداكثر25 درصد مي‌رساند، يعني حدودا از هر سه گرم شهدي كه زنبور عسل به كندو مي‌آورد، يك گرم عسل به دست مي‌آيد. البته عسل مناطق شمالي كشور به علت بالا بودن رطوبت هوا از آب بيشتري برخوردار است و لذا آبكي مي‌باشد، ولي عسل مناطق كوهستاني از آب كمتري برخوردار مي‌باشد.
زنبور عسل نوعي از آنزيم دياستاز به نام انورتاز را نيز به شهد اضافه مي‌كند كه اين آنزيم به همراه مواد قندي و نشاسته‌اي كه چهار پنجم وزن عسل را تشكيل مي‌دهند، عامل اصلي متبلور شدن يا شكرك ‌زدن عسل به شمار مي‌روند. لذا اين باور كه عسل غيرطبيعي شكرك مي‌زند صحيح نيست، بلكه دليل متبلور شدن و رسوب دادن عسل طبيعي وجود دياستاز و همچنين
كربوهيدرات ها مي‌باشد. دياستاز، ‌ذرات خيلي ريز عسل را به خود جذب كرده و باعث ته‌نشين شدن آن مي‌شود. مقدار گلوكز عسل هر چه بيشتر باشد، زودتر متبلور و ته‌نشين مي‌شود. اين خاصيت فقط در عسل‌هاي طبيعي و غيرتقلبي ديده مي‌شود، زيرا تنها عسل‌هاي طبيعي حاوي دياستاز هستند. مدت زمان شكرك زدن يا متبلور شدن عسل بسته به نوع گل متفاوت است و حتي در مورد عسل اقاقيا به چهار سال هم مي‌رسد. در كشورهاي اروپايي عسل سفت شده و متبلور شده را بيشتر مي‌پسندند.
تشخيص عسل طبيعي و غيرطبيعي از طريق مزه كردن غيرممكن است. براي مصرف كننده يك را ه بيشتر وجود ندارد و آن هم استفاده از ابزارهايي است كه بدن در اختيارش گذاشته است. با چشمانش شكل ظاهري عسل را ارزيابي مي‌كند، با بيني‌اش آن را بو مي‌كند و با زبانش آن را مزه مي‌كند.
اگر مجموعه خصوصيات باب طبعش بود و اگر عسل عطر و طعم گل‌ها را داشت، آن عسل واقعي است و ارزش آن را دارد كه بهايش را در حد معقول بپردازد. لازم به ذكر است مزه، عطر، طعم، رنگ و بوي عسل فقط مربوط به گل هر منطقه مي‌باشد و به نژاد زنبور عسل بستگي ندارد. نوع نژاد فقط در پركاري و كم‌كاري تاثير دارد.»

همان طور كه قبلا اشاره شد چهار پنجم وزن عسل را كربوهيدرات‌ها تشكيل مي‌دهند و بقيه آن عبارت است از: پروتئين، املاح معدني، عناصر معطر، آنزيم‌ها، ويتامين‌ها، گرده گل و آب. هر 100 گرم عسل 330 كيلوكالري انرژي توليد مي‌كند. لذا عسل، غذايي مقوي و انرژي‌زاست و به كمك دياستازهايش چربي‌هاي اطراف قلب را آب مي‌كند. به همين دليل مصرف آن به سالخوردگان و بيماران قلبي توصيه مي‌شود.
چگونه عسل در درمان زخم ها مؤثر است
زماني كه عسل با رطوبت بدن تماس پيدا مي كند. آنزيم گلوكز اكسيداز كه توسط زنبورها در عسل ايجاد شده است به آرامي آزاد مي شود و پراكسيد ئيدروژن ضد عفوني كننده به ميزان زيادي آزاد مي شود و مي تواند در حدي كه به خود بافت آسيب نرساند، باكتريها را نابود كند.در ادامه با جذب مايعات و مواد مقوي به منطقه آسيب ديده باعث رشد سلولي و جلوگيري از خشك شدن زخم مي شود.
فعاليت استميك عسل باعث حضور يك لايه از مايع بين بافتها و بانداژ مي شود و باعث مي شود در هنگام نياز بدون درد جابه جا شود و سلولهاي جديد پاره نشود.به همين جهت در برخي بيمارستانهاي دنيا براي درمان زخم بستراز تركيبات آن استفاده مي شود.
ويژگي منحصر به فرد
1_ به راحتي هضم مي شود: مولكول هاي قند موجود در آن مي توانند به راحتي به ساير قندها تبديل شوند، به همين جهت حتي حساس ترين معده ها نيز مي تواند آن را به سادگي هضم كند.
2_ منبع بسيار خوبي از آنتي اكسيدان است: نقش بزرگي در جلوگيري از سرطان و همچنين بيماريهاي قلبي دارد.
3_ سطح كالري آن پايين است: در مقايسه با ساير مواد قندي ۴۰% كمتر كالري دارد، هرچند انرژي آن بسيار بالاست، اما به وزن بدن شخص اضافه نمي كند.
4_ به سرعت در خون پخش مي شود: وقتي با ميزان مناسبي آب مخلوط شود. پس از ۷ دقيقه در جريان خون پخش مي شود و با آزادسازي ملكول قند به عملكرد بهتر مغزكه اصلي ترين مصرف كننده قند در بدن است، كمك مي كند و مانع بروز خستگي مي شود.
5_ در سلامت و ساخت عوامل خوني مؤثر است: بخش مهمي از انرژي مورد نياز براي اين مورد تأمين مي كند. به علاوه باعث تميز شدن خون مي شود و جريان خون را تنظيم و آسان مي كند و مانع بروز مشكلات عروقي و تصلب شرايين مي شود.
چند ويژگي جالب ديگر
1_ عسل هرگز فاسد نمي شود، جهت نگهداري احتياج به يخچال ندارد و مي توان در دماي اتاق آن را نگهداري كرد.
2_ به خاطر ميزان بالاي فروكتوز ۲۵% شيرين تر از قند است.
3_ در درمان آلرژي هاي فصلي براي ساكنين مناطقي كه عسل از گلهاي همان منطقه به دست آمده است، بسيار مفيد است.
4_ تنها غذايي است كه استفاده از آن باعث نابودي چرخه طبيعت نمي شود.
ساخت چند داروي خانگي ساده و مؤثر
1_ براي درمان گلودرد، مي توان آن را با چاي و ليموترش مخلوط كرد و نوشيد.
2_ يك قاشق غذاخوري عسل را با سفيده يك تخم مرغ و يك قاشق چايخوري گليسيرين و يك چهارم فنجان آرد مخلوط كنيد و از ماسك به
دست آمده به جهت جلوگيري از چين و چروك صورت بمدت ۱۵ دقيقه استفاده كنيد و سپس پوست خود را با آب گرم بشوييد.
3_ دو قاشق غذاخوري را با ۲ قاشق چايخوري شير مخلوط كرده، بر روي پوست بماليد، مرطوب كننده خوبي است.
4_ براي جلوگيري از خشكي پوست دست، آرنج و پاشنه پا هم يك قاشق چايخوري عسل را با يك قاشق چايخوري روغن زيتون و يك دوم قاشق چايخوري آب ليمو تركيب كنيد و ۱۵ دقيقه بر روي محل مورد نظر قرار دهيد. نتيجه را بزودي خواهيد ديد.
5_ براي درخشندگي مو نيز يك قاشق چايخوري عسل را در ۴ فنجان آب گرم حل كنيد و بر روي مو بماليد، اگر رنگ موهايتان روشن است، آب يك ليموترش را هم اضافه كنيد. نتيجه خوبي خواهد داشت.
6_حتي مي توانيد از آن به عنوان دهان شويه هم استفاده كنيد: يك قاشق عسل را با يك فنجان آب گرم تركيب كنيد و دهان خود را با آن بشوييد.
7_چند سالي است كه دانشمندان تحقيقات زيادي بر روي خواص اين ماده داشته اند و معتقدند ساير خواص اين ماده اسرارآميز بر آنان پوشيده است كه در آينده روشن خواهد شد. بد نيست بر روي تأثير مثبتي كه دوست جوان ما در مبارزه با آلودگي هوا از اين ماده مغذي ديده است هم تحقيقاتي انجام شود.
8_شايد روزي مشكل هواي آلوده تهران و ساير شهرهاي بزرگ جهان به همين سادگي حل خواهد شد تا آن روز بد نيست كمي زنبورداري بياموزيم تا بتوانيم خودكفاتر عمل كنيم.
منابع
1. برگزیده تفسیر نمونه" (جلد دوم) زیر نظر "آیت ا... مکارم شیرازی." تحقیق و تنظیم: احمد بابایی
گروه زنبور عسل نوشته مهندس میر جواد سعادتمند.

کارآفرینی پرورش زنبورعسل

۱۳۸۸ مرداد ۷, چهارشنبه

چهارچوب نظری تحقیق در ریاضی ومتغیرهای مستقل و وابسته وتعریف عمتیاتی آنها : از سیدابراهیم مختاباد

چهار چوب نظري تحقيق

نقش هوش در يادگيري دروس رياضي
به طور كلي هوش تقريباً براي همه آشناست. در سنين پائين هوش كودكان، از طريق مقايسة آنها با يكديگر ارزشيابي مي شود. همچنين كساني كه در تحصيل موفق مي شوند و يا در شغل خود ارتقاء مي يابند و رفتار اجتماعي مناسبي را اتخاذ مي كنند را باهوش مي دانيم . در واقع موفقيت تحصيلي، ارتقاء مقام و رفتار اجتماعي مناسب، هوش را براي ما تداعي مي كنند.
روانشناسان هوش را در مفهوم زير به كار مي برند:
توانايي اتخاذ رفتارهاي سازگارانه يا خلاق. اكثر روانشناسان معتقدند كه هوش تا حد زيادي اساس شناخت موفقيت تحصيلي را تشكيل مي دهد.
هوش معمولاً زير بناي توانايي يا ظرفيت يادگيري به حساب مي آيد، در حالي كه موفقيت تحصيلي بر ميزان يادگيري شخص استوار است . به عنوان مثال: اگر يك كودك هوش كافي داشته باشد اين توان را خواهد داشت كه خواندن و نوشتن و حساب كردن ياد بگيرد. موفقيت تحصيلي، يعني اين كه آن كودك به مدرسه برود و خواندن و نوشتن و حساب كردن را ياد بگيرد، با اين همه، روان شناسان دربارة ماهيت و ريشه هاي توانايي يا استعدادهاي يادگيري، اتفاق نظر ندارند.اولين آزموهاي هوشي را دو فرانسوي به نام هاي بينه و سيمون ابداع كردند و از ابداع آن منظوري عملي داشتند . آنان مي خواستند پيش بيني كنند كه كدام كودكان در مدرسه موفق مي شوند يا شكست مي خورند .
آزمون هوش استانفورد ـ بنيه كنوني از آزموني نشأت مي گيرد كه بينه و سيمون در اول سالهاي 1900 ساختند . اين آزمون يكي از مشهورترين آزمونهايي است كه براي كودكان 2 تا 16 سال به كار رفته است و بيشترين مورد استعمال را داشته است و در ضمن شامل سؤالاتي است كه اطلاعات عمومي توانايي كلامي، حافظه، ادراك، و استدلال منطقي رادر بر مي گيرد كه البته سوالات بر حسب سطوح سني تنظيم شده است. اين آزمون براي چند نسل از كودكان استاندارد شده است. به گروههاي جديدي از كودكان سئوالات را داده اند تا معلوم شود كه آيا هر سئوال هنوز هم همان ميانگين عملكرد سطح مبني را نشان مي دهد كه در مورد گروههاي قديمي نشان مي داد . و نمره هوشبهر از طريق مقايسة نمره كودك با ميانگين نمرة كودكان ديگر در همين سن به دست مي آيد وقتي هوشبهر كودكي 100 است يعني نمرة هوشي او برابر است با ميانگين نمرة كودكان ديگري كه هم سن او هستند. نمرة ديگري كه گاهي اوقات از آن آزمون هوشبهر منشعب مي شود ( سن عقلي استMAبه عنوان مثال اگر كودك 6 ساله‌اي نمره اي معادل ميانگين نمرة كودكان 8 ساله داشته باشد سن عقلي او 8 سال و اگر كودك 14 ساله اي نمره اش معادل ميانگين نمره كودكان 7 ساله باشد. سن عقلي 7 سال است.
مقياس هاي هوشي و كسلر
دو آزمون هوشي عمدة ديگر كه در مورد كودكان به كارمي رود عبارت است از مقياس هوشي وكسلر براي كودكان فرم جديد WISC-R)) كه براي سنين 7 تا 16 سال ساخته شده است مقياس هوشي وكسلر براي دورة پيش از مدرسه و آمادگي WPPSI)) كه براي سنين 4 تا 5/6 سال طرح ريزي شده است مواد اين آزمون به صورت آزمونهاي فرعي تنظيم شده است كه مهارتهاي خاصي را اندازه گيري مي كند. واژگان با درك شباهتها و تفاوتها، تقليد از طرح هايي به كمك مكعب هاي چوبي رنگي، و چندين مهارت ديگر. آزمونهاي فرعي به طوري گروهبندي شده اند كه دو نوع هوشبهر را محاسبه مي كنند. نمرة هوشبهر كلامي كه در مواد آزموني براي محاسبة اين دو هوشبهر از عنصر زبان استفاده مي شود و نمره هوشبهر علمي كه براساس آزمونهاي فرعي است كه نياز به زبان ندارد ( مقياس كامل هوشبهر از تركيب نمرة هوشبهر كلامي و عملي به دست مي آيد.)
ترمن شاخص مناسبي براي هوش ارائه داد كه نخستين بار توسط روانشناس آلماني ويليام اشترن پيشنهاد شده بود. اين شاخص هوشبهر ناميده مي شود كه در زبان انگليس به «آي كيو» شهرت دارد و هوشبهر به صورت نسبت سن ذهني بر سن زماني بيان مي كند.
عدد 100 به عنوان ضريب به كار مي رود تا در مواردي كه سن ذهني برابر با سن زماني است مقدار هوشبهر برابر با 100 باشد. اگر سن ذهني بيشتر از سن زماني باشد هوشبهر بيشتر از صد، و اگر سن ذهني كمتر از سن زماني باشد هوشبهر كمتر از 100 خواهد بود.
تفاوتهاي جنسيتي در عملكرد هوشي
وقتي مقياس استنفورد ـ بينه و ساير آزمونهاي هوشي ساخته مي شد موادي از آزمون كه باعث مي شد ميانگين عملكرد پسر ها و دخترها با هم فرق داشته باشد حذف شد. به عبارت ديگر، آزمونها طوري ساخته شد كه شامل مهارتها يا موادي كه پسرها و دخترها در آنها هم فرق دارند نباشند. با وجود اين، در آمريكا هوشبهر دخترها در سالهاي ابتدايي بيشتر از پسرها نيست، نمرات دخترها در سالهاي ابتدايي بهتر از پسرهاست، البته اين تفاوت در دبيرستان و دانشگاه كاهش مي يابد. به طور مثال در يكي از آزمونهاي ويژة سنجش توانايي عمومي(آزمون تشخيص استعداد) كه بر آن تفاوتهاي احتمالي دو جنس حذف نشده بود دخترهاي دبيرستاني در زمينه هاي سرعت و دقت در امور دفتري و كاربرد زبان و پسرها در آزمونهاي استدلال فني و درك روابط فضايي نمره هاي بالاتري داشتند. در آزمون استعداد تحصيلي در بخش كلامي نمره هاي دخترها و پسرها تقريباً در يك سطح است اما در بخش رياضي پسرها نمره هاي بالاتري از دخترها دارند.
به طور كلي زن و مرد به طور متوسط در قلمروهاي هوشي مختلف الگوهاي عملكرد متفاوتي دارند. زنان در فرهنگ آمريكا در آزمونهاي استاندارد شدة توانايي كلامي، خواندن، گفتار و درك كلامي كمي بهتر از مردها هستند. در دورة ابندايي پسر و دختر در رياضي عملكرد يكساني دارند ولي پسرها در دبيرستان از لحاظ رياضي بهتر از دخترها هستند. و به نحو بارزي در دانشگاه بهتر مي شوند. مردها همچنين به طور متوسط در تكاليفي كه مستلزم استدلال بينايي ـ فضايي است بهتر از زنها هستند، همچنين پسر هاي زيادي در مهارتهاي كلامي بهتر از دخترها هستند و بسياري از دخترها در استدلال فضايي و رياضي بهتر از پسر ها هستند.1
تكيهُ بيشتر به جنسيت .2
اهميت فرهنگي كه اجتماع براي نقش جنسيت قايل است منشاُ تعارضهاي بسياري براي فرد بسيارخلاق است ويادگيري مدرسه اي و همچنين رشد كامل تفكر خلاق وي را مختل مي سازد .
تفكر خلاق مستلزم حساسيتي بيش از حد مي باشد كه اين در جامعهُ ما خصلتي كاملآ زنانه محسوب مي شود؛ واز سويي عدم وابستگي به غيرواتكاي به خود خصلتي كاملآ زنانه محسوب مي شود ؛واز سويي عدم وابستگي به غير واتكاي به خود خصلتي كاملآ مردانه محسوب مي آيد .
از همين رو،يك پسربسيار خلاق نسبت به ساير همجنسان همسال خود بيشتر داراي صفاتي زنانه و دختري بسيار خلاق در مقايسه با همسالان خود بيشتر داراي صفاتي مردانه به نظر مي رسند .
مسايلي از اين قبيل با تعيين نقش جنسيت با مطالعاتي كه در زمينه خلاقيت در سالهاي اوليه دبستان به عمل آورديم آشكار مي شوند . در كلاس اول بسياري از پسرها حتي از تفكر درباره بازي با گربه پرستار سر باز زدند زيرا آن را مربوط به دخترها مي دانستند . بعضي ها گربه پرستار را به گربه دكتر مبدل كرده و پس از آن راههاي گوناگون بازي با آن را پيشنهاد كردند . در تكليف
بازي با ماشين آتش نشاني پاسخ پسرها بيشتر از دخترها بود ، در حالي كه در تكليف گربه پرستار دختر ها پاسخ بيشتري ارائه دادند . پس از آن ، دست كم تا كلاس پنجم پسرها بدون توجه به تداعي جنسي اسباب بازي بر دخترها هر چه بيشتر برتري يافتند . به نظر مي رسد اين نيز به علت محدوديتهاي اجتماعي شديدتري باشد كه براي دخترها نسبت به پسرها در انجام فعاليتهاي عملي و اكتشافي در اين مرحله از رشد وجود دارد . در اين تكليف گروهي ميزان شده شامل اسباب بازي هايي از قبيل موشك ، مغناطيس ، بشقاب پرنده ، فرفره وارونه و مشابه آن ، عدم تمايل دختر هاي كلاس دوم تا ششم در هر مقطع در استفاده از اين اسباب بازيها و كوشش براي تشريح نحوه به كار بردن آنها محسوس بود . بسياري از آنان آشكارا مي گفتند كه اينها ( وسايل سرگرمي پسران است و از قوه درك آنها خارج است . تقريبا در هر رده پاسخها و راه حلهايي كه پسرها ارائه دادند دو برابر پاسخهاي دخترها بود.
بنا براين خانواده واجتماع است كه علاقه را در كودك بنا به خواسته خودشان ايجاد مي نمايند
اين اجتماع است كه تقسيم بندي شغلي را جهت مي دهد . تمام موارد اندازه گيري استعداد تحصيلي و بهره هوشي تفكري مردانه و يكسويه نگري از طرف مردهاست كه در طول تاريخ خواستند بر زنان مسلط باشند و خود را از لحاظ فكري قوي تر نشان دهند .
تعريف پيشرفت تحصيلي
پيشرفت تحصيلي در كتاب و فرهنگ اصطلاحات تربيتي بدين صورت تعريف شده است:
1- معمولاً بوسيله آزمايش ها يا نشانه ها يا هر دو اندازه گيري مي شدند كه معلمان براي دانش آموزان وضع مي كنند.
2- فعاليت دانش آموزان در موضوع هاي درسي ( كلاسيك) ( آكادميك) مانند خواندن حساب و تاريخ كه با مهارت هاي كسبي در هنرهاي عملي و صنعتي و تربيت بدني همراه است. در اين تحقيق مراد از پيشرفت تحصيلي مقدار پيشرفتي است كه نمرات امتحاني شاگردان نشان مي دهند. ( شعاري نژاد، علي اكبر، فرهنگ اصطلاحات تربيتي، ص 8)
پيشرفت تحصيلي از نظر پژوهشگر كه 28 سال سابقه تدريس در دروس رياضي دارد آن است كه نمرات متوالي آزمونها و فعاليت كلاسي دروس رياضي دانش آموز سير صعودي داشته باشد.
عوامل متعددي در پيشرفت تحصيلي دانش آموز مؤثر است كه مهمترين آنها عبارتنداز
1- خصوصيت فردي
الف : علاقه دانش آموز به درس و رشتة مورد نظر تحصيلي
تاثير علائق تحصيلي روي پيشرفت تحصيلي غير قابل انكار . است اهميت عامل علاقه روي پيشرفت تحصيلي وقتي روشن مي شود كه نظريه رغبت بيان مي گردد. Doctrinc of interest
نظريه اي است كه براساس عقايد رسو و پستالوژي كه هربارت آن را پي ريزي كرد و جان ديويي نيز با كمي تعديل آن را تأييد كرد بنا شده است . بنابراين نظريه يادگيري بدون رغبت دانش آموز انجام نمي گيرد.
علائق به عنوان انگيزه ها در پيشرفت1
براي اثبات فرضية علائق به عنوان انگيزه ها در پيشرفت Sears and Hilgardگروهي محصل مشتمل بر 80 پسر و 100 دختر در يك كلاس را مورد آزمايش قرار دادند و وضع نسبي آنان در علائقي مربوط به علوم و ادبيات در تست سيماي رجحان كودر 2 ثبت گرديد و بوسيله تست رشد تربيتي آيوا 3 سنجيده شد. علاقه اين محصلين به ادبيات و علوم به معلوماتشان در همين رشته بستگي داشت . از تست فرعي استدلال انتزاعي استعدادهاي متفاوت براي برابر كردن قدرت يادگيري گروههاي سه نفري در مورد سه سطح از علاقه « كم ـ متوسطـ زياد» استفاده شد. با اينكه خصوصيات دخترها و پسرها در سراسر اين تست يكسان نبود اما از اين فرضيه ها حمايت مي كردند. پسرها باندازه نسبتاً كمتري از دخترهايي كه علاقه شان به علوم از نظر رده بندي بالا بود در مقابل محصليني كه علاقه آنها به علوم در رده بندي پايين يا متوسط بود علوم طبيعي را بيشتر از ادبيات ياد مي گرفتند، وقتي كه اين محصلين بر حسب علاقه شان به ادبيات تقسيم بندي شدند دخترهائي كه از نظر ادبيات در رده بندي بالا بودند تمايلشان در فراگيري ادبيات بيشتر بود. همچنين علوم طبيعي را نسبت به محصليني كه در رده بندي پايين و متوسط بودند بيشتر ياد مي گرفتند ولي در مورد علاقه پسرها به ادبيات چنين به نظر مي رسيد كه علاقه آنها به دانش ادبي با معلومات علومشان بستگي نداشت.
مشاهدات معلمين و تجارب زيادي كه بدست آمده ، انگيزش را به عنوان يك شرط مهم در آموزش مدرسه اي ثابت كرده است. (Seavs and Hilgard . 1964)
به علاوه در شاگرداني كه انگيزه هاي ديگري در آنها بر انگيخته نمي شود فرض مي كنيم كه چنين انگيزه هاي شناختي به عنوان علائق مخصوص مي تواند در پيشبرد كوششهاي عقلي مؤثر باشند. فرضيه ما هم به يك رابطه يك جانبه بين علاقه و پيشرفت تحصيلي اشاره نمي كند بلكه اين تحقيق ارتباط دو جانبه را پيشنهاد مي كند. پيشرفت تحصيلي علاقه را تقويت نموده و علاقه به نوبه خود پيشرفت تحصيلي را تقويت مي كند .(Hughes and Doleys 1964)
احتمالاً اين يك پيشرفت تقويت شده و يك علاقه توسعه يافته اي بود كه دونالد 1 18 ساله در تجزيه و تحليلي كه بيشتر از سه سال روي 60 نوع مشتقات بنزين انجام داد تا مفهوم ارگانيك شيمي را بياموزد تقويت مي كرد. او گفت كه اشتياق فراواني داشت كه دريابد چرا چيزها آنطوري كه بايد اتفاق مي افتند. Science News letter. 1958.p.100))
تقويت چنين علاقه اي مخصوصاً در ايجاد انگيزه ها و پيشرفتها بايد موثر باشد . اين فرضيه ها است كه در حول علائق ديناميك دانشجو مي تواند يك چهار چوبي از تفاهم براي .ازدياد همانند شدن يا حتي ايجاد مفاهيم جديد تشكيل دهد.شواهد تجربي دربارة فوائد يادگيري هايي كه انگيزه آنها علاقه بوده است، زياد نيست. همبستگي بين ميزان علاقه به يك موضوع ، نمرات شاگردان و يا پيشرفتهاي آنان در يك كلاس معمولاً پايين بود. ( Frandsen. 1945)
اين مطالعات عواملي مانند نفوذ ساير انگيزه ها تفاوتهاي گمراه كننده افراد « استعداد و معيارهاي نامناسب براي اندازه گيري علاقه يا پيشرفت ممكن است» ارتباط بالقوه علاقه و پيشرفت را پنهان كرده باشد مطالعه اي كه در آن يك تعدادي از اين عوامل كنترل مي شوند معمولاً ارتباط بالاتري را آشكار مي ساختند
Frandsen .1974. Frandsen and Sessi ons 1953 Hughes and Doleys.
. Shmin 1956)ً( در اين مطالعه كه شباهتي به مطالعه كنوني دارد، ماهيت و نتيجه اين كنترل ها را پيشنهاد مي كند.
با استفاده از يك تضاد مهم بين دو نوع علاقه در فرهنگ ما ادوارد ويلسون در شيمي 93 دانش آموز دبيرستاني را كه علوم طبيعي را ترجيح مي دادند با 83 دانش آموز مشابه كه علوم انساني را ترجيح مي دادند مقايسه كرد آنها رجحان نسبتي دانش آموزان را به علوم طبيعي يا علوم انساني با سؤالاتي از قبيل زير بررسي نمودند. با چنين اظهاراتي من ترجيح مي دهم كه « ها ملت شكسپير» را بخوانم و آنرا مي توانم بفهمم تا تحقيقات تجربي« ميشل فارداي» را در الكتريسته، « من كاملاً موافقم ـ موافقم ـ مخالفم ـ كاملاً مخالفم» پيشرفت معلومات در طي سال براي دو گروه از طريق دو تست موازي با ثبات شيمي اندرسن 1 سنجيده شد پس از تصحيح اختلاف هوش دو گروه شاگرداني كه علوم طبيعي را ترجيح مي دادند 22% بيشتر از آنهايي كه علوم انساني را ترجيح مي دادند پيشرفت كرده بودند.
مطالعه باري لو2 در 1962 درباره ارتباط بين علاقه و پيشرفت در علوم در دانش آموزان دبيرستاني براي كنترل تفاوتهاي هوش و استفاده از روشهاي اندازه گيري براي موفقيت دراز مدت و بخصوص تغيير رتبه اي انتخاب هاي اجباري تست رجحان كودر بجاي تفسير درصد جوابهاي انتخاب شده داراي اهميت مي باشد . در هر ربعي از دامنه تغييرات هوش اغلب دانش آموزاني كه به علاقه علمي خود مرتبه يك ـ دو ـ يا سه دادند نمره آنها در مورد معلومات علوم طبيعي در تست تربيتي آنرا بيش از85% آنهايي بود كه درتست رجحان كودر به علاقه علمي خود رتبه 5،4،7،8،9 دادند در اين معيار مشخص پيشرفت رجحان خاص براي علوم به طرز قابل ملاحظه اي پيشرفت در ربع چهارم هوش تحت تأثير قرار دارد.
مطالعه اخير از « باري لو» پيروي مي كند. با اين تفاوت كه، معيار پيشرفت تام دارند را در بر مي گيرد نه فقط 15% بالا را . در اين مطالعه اين فرضيه امتحان مي شود كه شاگرداني كه مهترين علاقه آنها در تست « كودر» به علوم است معلومات آنها درباره علوم بيشتر از شاگرداني است كه قدرت يادگيري مفاهيم آنها برابر با آنها را دارند . ولي علاقه آنها به علوم، متوسط يا كم است؛ ولي چون علاقه بر خلاف كنجكاوي بطور كلي جنبه فردي و اختصاصي دارد فرض شد كه تغييراتي در علاقه نسبي به علوم هيچ تفاوت متقابلي در دروس نامربوطي به علوم مانند ادبيات بوجود نمي آورد . متقابلاً وقتي كه دانشجويان را بر حسب علاقه ادبي آنها تقسيم بندي كردند فرض شد كه تفاوت هاي مربوطي در ادبيات و نه در علوم ديده مي شود.
عوامل موُثر بر پيشرفت تحصيلي
عواملي كه تعيين كننده علائق هستند و قدرت هايي كه به علائق و ارزش ها شكل مي دهند زيادند . مهمترين آنها عبارتند از:
1- موقعيت اقتصادي اجتماعي ـ جنسيت ـ قضاوت ها و ارزشها
سبك زندگي و فرهنگ جامعه و خانواده ـ تحصيلات والدين، ساخت ذهني و جسمي ـ نژاد، گروه همسالان، اخلاقيات، درآمد خانواده، هوش، استعداد، نقش ها، توقعات اجتماعي، شخصيت، سن، قدرت و توانايي انجام كار و تجربه موفقيت اقتصادي و اجتماعي روي رشد علائق تأثير بسزا دارند وقتي ممكن است از رشد آنها جلوگيري كنند، ميزان تمايل يا عدم تمايل، موضوعات مختلف مدرسه، حرفه ها، سرگرمي ها، ميزان درآمد والدين، وضع شغلي و تحصيلات آنها و وضع و محل سكونت شاگرد، تشويق و والدين و علائق خاص آنها هر كدام به نسبت موقعيت هاي اقتصادي اجتماعي مختلف متفاوت هستند و به علائق شكل مي دهد.1
2- هدف دار بودن دانش آموز
دانش آموزي كه داراي هدف است برنامه هاي درسي و مدرسه را جدي گرفته و در نتيجه انگيزه پيشرفت تحصيلي در او بيشتر مي شود . و براي رسيدن به آن هدف تلاش مي كند و پشتكاري از خود نشان مي دهد.
3- آگاهي از نتيجه تحصيل
دانش آموزي كه از نتيجه تحصيل آگاهي داشته باشد كه بعد از پايان تحصيلات و گرفتن مدرك تحصيلي مناسب و مورد علاقه خودش مي تواند شغل مناسب و درآمد كافي كسب كند پيشرفت تحصيلي او بيشتر مي شود.
4- ميزان هوش
افراد از نظر ميزان هوش با هم فرق مي كنند هوش در واقع بيشتر وراثتي است كه در طول زندگي با تجربيات و كسب معلومات تغييراتي در آن ايجاد مي كند و اين تغييرات زياد نيست.
1ـ كودكاني كه در تست استانفورد بينه داراي ضريب هوشي 140 به بالا هستند كودكان پر استعدادند.
2ـ كودكان با بهره هوشي متوسط.كودكاني كه داراي بهره هوشي 90 تا 105 مي باشند كودكان متوسط ناميده مي شوند اين كودكان 60 تا 70 درصد را تشكيل مي دهند.
3ـ كودكان كم هوش (عقب مانده ذهني)
افراد عقب مانده را معمولاً به 3 گروه سفيد (Zdiet )، ابله (Imbecile) و احمق (Moron) تقسيم بندي مي نمايند بر اساس تستهاي هوشي بهره هوش سفيد بين 20 ـ 50 ابله بين 40ـ 20 و احمق بين 70ـ 40 هست.
5- عوامل اجتماعي
انسان موجودي است اجتماعي كه با محيط داراي كنش و واكنش متقابل مي باشد. بدين معني كه هم روي محيط تأثير مي گذارد و هم از محيط تأثير مي پذيرد.
انسان در طول زندگي خود بيشتر تحت تأثير محيط است. عوامل اجتماعي كه بر دانش آموز اثر مي گذارد عبارتند از:
الف)انواع محيط دبيرستان
بعد از خانواده مهمترين محيط تأثيرگذار بر دانش آموزان محيط مدرسه است. كه از دو عامل معلم و محصل تشكيل شده است.
معلم: دانش آموز رفتار و حركات معلم، طريقه لباس پوشيدن، حرف زدن، چگونگي ارتباط و روش تدريس او را مدنظر قرار مي دهد و الگو مي گيرد.
محصل: روابط انساني در يك كلاس يا محيط مدرسه، پيدا نمودن همسالان و دوستان و تأثير فرهنگ خانوادگي بر يكديگراز عوامل ديگر موُثربردانش آموزاست. مطالعه خيلي مهمي را كه كلمن (Celman) در 1966 در امريكا كرد نشان داد كه گروه جمعيت همسالان حتي بر مدرسه هم اثر مي گذارند. او ده دبيرستان را مورد مطالعه قرار داد و آنها را به چهار دسته از بچه ها يا تربيتهاي مختلف برخورد نمود، خوشگذران ها، درسخوان ها، علاقمندان به فن و حرفه و بزهكاران. بيشتر بچه ها جزء گروه اول بودند كه اين گروه در گروه همسال قرار داشت كه بيشتر به كارهاي خارج از برنامه علاقه نشان مي دادند و بيشتر در تفريحات خارج از مدرسه شركت مي كردند. اينها بيشتر به مدرسه مي آمدند و در فكر اين بودند آنها را ببينند و برنامه تفريحي تنظيم كنند. اين بچه ها فرهنگ و تربيت ديگري را هم كسب مي كردند.علاوه بر اين مدرسه باعث اجتماعي شدن جوانان و تطبيق آنها با اجتماع مي شودكاري كه در خانواده مقدور نيست ولي گروههاي همسال در كلاسها گاهي بر خلاف آنچه انتظار مي رود بار مي آيند.1
ب) رقابت و همكاري
يكي از راههاي رسيدن به پيشرفت تحصيلي ايجاد رقابت بين دانش آموزان توسط مسابقات درسي و علمي مي باشد. اين نوع رقابتها باعث ارتقاي علمي و فعال نمودن دانش آموز در محيط مدرسه و حتي باعث مي گردد كه شخص براي پيشرفت تحصيلي خود برنامه ريزي كند و هدفدار گردد.
ج) آداب و رسوم جامعه
آداب و رسوم و فرهنگ هاي مختلف در پيشرفت تحصيلي مؤثر است. چون در جامعه اي كه به علم و دانش به عنوان يك ارزش نگاه كنند يادگيرنده احساس مي كند در مسير رشد جامعه حركت مي كند.
به خاطر دارم در روستاي ما پدرم اولين كسي بود كه خواهرم را به مدرسه فرستاد تا آن زمان تحصيل در مدرسه براي دختران مهم نبوده و مردم تحصيل دختران را بيهوده مي پنداشتند. ولي سال 1338 وقتي پدرم خواهرم را به مدرسه فرستاد سال بعد سنت شكني شده و ديگران هم دختران خود را به مدرسه فرستادند. من كه يكسال ديرتر از خواهرم به مدرسه رفتم 4 تا همكلاس دختر داشتم.
د) تحصيلات والدين
تحصيلات والدين در پيشرفت تحصيلي بسيار مؤثر است زيرا والدين تحصيل كرده به درس فرزندان خود اهميت قائل بوده و با پيگيري و مراقبت فرزندان خود را تشويق به تحصيل مي نمايند و خود پدر و مادر الگوي فرزندان مي شوند كه با تحصيل ميتوان به يك مقام اجتماعي و اقتصادي مناسب رسيد.
ه-عوامل اقتصادي
عوامل اقتصادي در ميزان پيشرفت تحصيلي مؤثر است. تغذيه مناسب در دوران بارداري مادر و بعد از تولد بر روي رشد جسمي و مغزي بسيار مؤثر است.
داشتن مسكن خوب و اتاق جداگانه و امكانات مالي مناسب براي خريد كتب، لوازم كمك آموزشي مانند كامپيوتر، ميكروسكوپ و … باعث پيشرفت تحصيلي خواهد شد.
وضعيت اقتصادي خوب باعث مي گردد اگر پدري احساس كند فرزندش كاستي درسي دارد، براي او امكاناتي فراهم سازد تا رشد درسي او بيشتر شود. امكاناتي از قبيل معلم خصوصي، كتب متعدد كمك درسي، نوارهاي كاست و ويديويي آموزشي، ثبت نام در مدارس غير انتفاعي.
چرا تمرين موجب پيشرفت مي شود
علت آنكه تمرين موجب پيشرفت مي شود اين است كه پيشرفت، ساير انواع موقعيت به اعمال و پي آمدهاي يادگيري اشاره دارند، نه به حركات. « گاتري » معتقد بود كه علاقة او به حركات و پيش بيني حركات در بين نظريه پردازان يادگيري منحصر به فرد است؛ و نظريه سازان ديگر به موفقيت در رسيدن به اهداف يا به نتايج خاصي توجه دارند. يكي از موارد اختلاف بين « گاتري و ترانديك » اين بود كه تورندايك به نمره در تكاليف تعداد آموخته شده، تعداد صفحات تايپ شده يا تعداد پاسخهاي درست توجه داشت. در حالي كه توجه گاتري تنها به حركات بود. صرف نظر از اينكه به موفقيت منتهي شوند يا به عدم موفقيت.1
6- عزت نفس و پيشرفت تحصيلي
هر فردي در ذهن خود تصويري از خويشتن دارد كه خودانگاره يا خود پنداره Self-image) ) مي نامند. به اعتقاد صاحبنظران، قسمت عمده ويژگي هاي شخصيتي، منش و خصوصيات رفتاري هر فرد به تصويري كه از خود در ذهن دارد يعني به خود انگارة وي بستگي دارد.در فرايند آموزش و يادگيري، خودانگاره هاي افراد در مورد استعداد و توانايي هاي خود و اينكه مثبت باشند و سازنده و يا منفي باشند و محدود كننده، نقش بسيار مهمي در كيفيت تحصيلات و فعاليتهاي آموزشي دارند. اغلب دانش آموزان و دانشجوياني كه پيشرفت تحصيلي مطلوبي ندارند و دچار افتهاي تحصيلي مي شوند دربارة توانايي هاي يادگيري خود تصوير ذهني منفي و محدود كننده دارند، اين تصاوير ذهني منفي و تضعيف كننده در اثر تعليم بخشيدن به تجربه هاي قبلي و نحوة تربيت و آموزش در مراحل زندگي و طي دوران تحصيل به وجود مي آيند.دانش آموز يا دانشجويي كه در اثر يك يا چند بار ناكامي در يك يا چند درس تلقيني منفي به خود باورانده است كه در آن درس يا درسها ضعيف است و استعداد و توانايي پيشرفت را ندارد در چنين حالتي صرفنظر از دلايل اصلي ناكامي (همچون روشهاي غلط درس خواندن، روشهاي غير صحيح معلمان، مشكلات خانوادگي، اقتصادي و غيره) ايجاد خودانگاره منفي همچون سدي جلوي توانائي ها و فعاليت هاي بعدي او را گرفته، منجر به تحكيم احساس ضعيف و بروز بيشتر آن در ساير مراحل مي شود.
خودانگاره هاي منفي و مخرب همچون من استعداد رياضي ندارم، من به درد درس خواندن نمي خورم، ذهنم كشش ندارد و مواردي از اين قبيل تصورات ويرانگري است كه آفت بزرگ استعدادها و توانايي هاي فرد مي باشد و بايستي براي جلوگيري از بروز آنها توجه جدي صورت گيرد.از جمله مهمترين توصيه هاي متخصصان به افراد براي تقويت حافظه، برانگيختن حس اعتماد به حافظه يعني ايجاد خودانگاره مثبت نسبت به توان و كارآيي حافظة خود است در روشهاي علمي مطالعه و درس خواندن نيز اين موضوع مورد توجه قرار مي گيرد به گونه اي كه يكي از نتايج پيروي از اين روشهاي علمي ايجاد تصوير ذهني مثبت از كاركرد آموزشي شخص و پرورش خودانگاره سازنده و تقويت گر در ذهن فراگيران است. در روشهاي تعليم و تربيت استفاده از اصل تشويق و پاداش به همين منظور انجام مي گيرد و به طور كلي از مهمترين هدفهاي تربيتي ايجاد خودانگاره هاي مثبت و سازنده به عنوان يك سرمايه ارزشمند حياتي در ذهن افراد مي باشد.
مدارس، معلمان و رشد و تكامل استعداد1
توانايي طبيعي امتياز بزرگي به شمار مي رود، زيرا به فرد امكان لذت بردن از حيطة مربوط به استعداد را اعطا مي كند. توان بالقوة فرد را براي غرق شدن در فعاليتهايي كه ديگران آنها را دشوار، طاقت فرسا يا ملال آور مي‌دانند به كار مي اندازد، اما نه توانايي زياد و نه حمايت يك خانواده، متضمن تكامل استعداد نمي باشند. حتي اگر يك نوجوان به يك حيطة كاملاً سازمان يافته و يك ميدان پاسخ دهنده و دست يافتني دسترسي داشته باشد اين احتمال وجود دارد كه پتانسيلهاي او هيچ گاه به حد شكوفايي كامل نرسند؛ حتي براي نوابغ نيز، چنانچه فلدمن اشاره مي كند زماني فرا مي رسد كه براي محقق شدن به توانايي ناب خويش به راهنمايي بزرگسالاني كه از نظر توانايي، مبدل كردن توان بالقوه به پيشرفتي پايدار بسيار با استعداد هستند، نيازمند مي گردند
8- موفقيت و شكست تحصيلي
در مورد موفقيت و شكست تحصيلي مباحث زيادي مطرح مي شود. موفقيت تحصيلي به معني توانايي در دستيابي به هدفهاي آموزشي و ارتقاء به كلاس بالاتر است و شكست تحصيلي يعني عدم توانايي در دستيابي نسبي به هدفهاي آموزشي و تكرار پاية تحصيلي.
بررسي هايي كه در زمينة روان شناسي تربيتي صورت گرفته، حاكي است كه دانش آموزان موفق، ضرورتاً دانش آموزاني تيز هوش نيستند و دانش آموزان ناموفق نيز حتماً دانش آموزاني با بهرة هوشي پايين نمي باشند؛ بلكه عدة زيادي از دانش آموزان با بهرة هوشي متوسط يا بالا هم در تحصيل شكست مي خورند.روان شناسان تربيتي معتقدند1 افراد با بهرة هوشي پايين تر از متوسط نيز مي توانند تا حد زيادي به هدفهاي آموزشي دست پيدا كنند ولي چرا گاهي دانش آموزاني با هوش متوسط و حتي بالاتر از متوسط نمي توانند در تحصيل موفق شوند؟ يكي از عوامل مؤثر در موفقيت و شكست تحصيلي و همچنين موفقيت و شكست در زندگي خويشتن پنداري منفي است به عبارت ديگر، اينكه دانش آموز خود را چگونه ببيند و عملكرد تحصيلي او تأثير بسزايي دارد. خويشتن پنداري منفي افراد به وسيله بازخوردي كه از اطرافيان كسب مي كنند و نيز تحت تأثير نتايج عملكردشان شكل مي گيرد و استحكام مي يابد.
تذكر اين نكته لازم است1 كه درماندگي ايجاد شده در زمينة تحصيلي ممكن است بر تمامي جنبه هاي زندگي انسان تأثير بگذارد يعني اگر دانش آموز عدم يادگيري را به عدم توانايي خود نسبت دهد طبيعتاً دست از تلاش مي كشد. اين امر مي تواند منجر به عدم تلاش در تمامي صحنه‌هاي زندگي شود و نتواند به موفقيت شغلي دست پيدا كند. سليگمن عنوان مي كند كه اگر شرايطي ايجاد شود كه انسانها عدم موفقيت را به ضعف خودشان نسبت دهند اين امر منجر به بدبين شدن آنها به توانايي هايشان مي شود. افرادي كه به خود بدبين هستند در همة زمينه ها از افراد خوشبين ضعيف تر عمل مي كنند.
سليگمن معتقد است كه دانش آموزان ناموفق، برداشتي منفي از خود دارند و همان برداشت منفي ممكن است دربارة توانايي هايي باشد. شايد كه در ابتدا دانش آموزان تلاش اندكي داشته اند، ولي چون تلاششان بي ثمر بوده و نتوانسته اند با كوشش خود به موفقيت دست بيابند به اين نتيجه رسيده اند كه از موفقيت ناتوانند و اين برداشت آنها منجر به عدم تلاش شده است.
مدل تحليلي پيشرفت تحصيلي

وسايل كمك آموزشي
10- عوامل مؤثر در عدم پيشرفت تحصيلي و بررسي مقايسه اي دانش آموزان دختر و پسر در عدم پيشرفت تحصيلي
يكي از مشكلات نظام آموزشي هر كشور عدم پيشرفت تحصيلي ( افت تحصيلي ) است. يك نظام آموزشي كارآمد، بالاترين بازدهي را دارد. وقتي صحبت از افت تحصيلي مي شود منظور از تكرار پايه تحصيلي در يك دوره و ترك تحصيل پيش از پايان دوره است. به عبارت ديگر افت تحصيلي شامل جنبه هاي مختلف شكست تحصيلي چون غيبت مطلق از مدرسه، ترك تحصيل قبل از موعد مقرر، تكرار پايه تحصيلي، نسبت ميان سنوات تحصيلي دانش آموز و سالهاي مقرر آموزشي، كيفيت تحصيلات نازل دانش آموز در مقايسه با آنچه كه بايد باشد، كسب محفوظات به جاي معلومات، است.
افت تحصيلي را به افت كمي و افت كيفي تقسيم مي كنند. افت كمي عبارت است از درصد دانش آموزان يك دورة آموزشي كه به سبب مردود شدن با ترك تحصيل نتوانسته اند آن دوره را با موفقيت بگذرانند، و منظور از افت كيفي، نارسائي در رسيدن به هدفهاي تعيين شده و يا عدم تحقق بخشي از اين هدفهاست. بنابراين تفاوت بين دانش و مهارت فارغ التحصيلان يك دورهُ آموزشي و هدفهاي تعيين شده براي اين دوره، افت كيفي را نشان مي دهد.
كوشش در رفع همة موانعي كه ذكر شد، موجب پيشرفت تحصيلي مي شود. ميزان ترك تحصيل در پسران بيشتر از دختران است. اين تفاوت احتمالاً به عوامل ذيل بستگي دارد.
1ـ تعداد دانش آموزان دختر در كلاسها كمتر از پسران است وبه تراكم دانش آموزان پسر در كلاسهاي درس كمتر اهميت داده مي شود بخصوص در نواحي دور افتاده .
2ـ دختران اوقات فراغت خود را بيشتر در خانه مي گذرانند و فرصت و امكان سرگرمي در بيرون از منزل را كمتر از پسران دارند و بيشتر مطا لعه مي كنند.
3ـ معمولاً دختران به نمره و قبول شدن بيش از پسران اهميت مي دهند و انگيزة قوي تري دارند.
4ـ دختران به حضور در كلاس و يادداشت برداشتن از مطالب درسي اهميت قايلند.
10- نقش مدرسه و برنامه هاي آن در عدم پيشرفت تحصيلي
1ـ هماهنگي مدرسه و خانواده در مسائل تربيتي و آموزشي از جمله موضوعات مهم در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان است. در حالي كه ديده مي شود به علت عدم مراجعة والدين به مدرسه و يا عدم فراخواني اولياء به مدرسه از جانب مسؤولان آموزشگاه، فعاليتهاي تربيتي خانه و مدرسه با يكديگر در تعارض بوده، براي دانش آموز ايجاد حيرت و سرگرداني مي كند.
2ـ دو نوبته و يا سه نوبته شدن كار مدارس كه باعث مي شود فرصتي براي بحث و تبادل نظر و رفع اشكال در كلاس باقي نماند. يا وقتي كه معلم خود را موظف به اتمام كتاب به هر صورتي مي داند، مشكلات درسي دانش آموزان روي هم انباشته مي شوندو كم كم زمينة ضعف تحصيلي به وجود مي آيد.
3ـ تعويض معلمان در حين سال تحصيلي و تغييرات ناشي از مرخصيهاي زايمان خواهران معلم اعمال روشهاي آمرانه و تنبيهي، بخصوص تنبيه بدني در بعضي از مدارس، وجود محيطهاي خشك و خالي از محبت، علاوه بر ايجاد مشكلات تحصيلي موجب مي شود كه برخي از دانش آموزان از مدارس فرار كنند يا به كلي ترك تحصيل نمايند.
4ـ عواملي چون عدم توجه معلمان به تفاوتهاي فردي در امر آموزش، روشهاي ارزشيابي غلط و سطح دشواري امتحانات، كمبود تجهيزات و وسايل آموزشي و كارگاهي، كمبود شديد معلم واجد شرايط و استفاده از معلم حق التدريس و معلمان مقاطع پايين تر در مقاطع بالا و نبودن مشاور راهنما در سطوح راهنمايي و متوسطه مي تواند افت تحصيلي دانش آموزان را در پي داشته باشد.
5ـ عدم هماهنگي سطح علمي كتابهاي درسي با سطح معلومات دانش آموزان وحتي معلمان غير تخصص نيز ازعوامل موُثردر افت تحصيلي است.
11-نقش والدين در كاهش افت تحصيلي دانش آموزان
تعداد فرزندان در خانواده، هر چه شمار فرزندان بيشتر باشد مسوُوليت والدين سنگين تر است و در نتيجه رسيدگي والدين به امور آموزشي فرزندان كمتر مي شود.
الف ـ امنيت محيط خانواده، نحوه ارتباط والدين با يكديگر اثر مستقيم روي فرزندان دارد. چنانچه والدين نتوانسته باشند محيطي آكنده از صفا و صميميت به وجود آورند، حيثيت افراد خانواده حفظ نشده؛ محيط خانواده مبدل به كانون تشنج و درگيري والدين مي گردد، درنتيجه فرزندان شديداً احساس عدم امنيت كرده، سعي درگريز از محيط خانواده خواهند داشت.
ب ـ رسيدگي والدين و مربيان نسبت به غيبتهاي دانش آموزان و جبران عقب ماندگي هاي درسي نقش مهمي در پيشرفت تحصيلي آنان دارد. عدم توجه به اين امر، سبب مي شود كه لطمة شديدي به يادگيري آنان وارد آيد و دچار افت تحصيلي شوند.
ج ـ سواد والدين در پيشرفت يا افت تحصيلي اثر دارد.
ساير عوامل خانوادگي كه مي توانند در پيشرفت تحصيلي و افت تحصيلي تأثير داشته باشند عبارتند از : شغل پدر، وضعيت اقتصادي و موقعيت اجتماعي
علل عدم پيشرفت تحصيلي در بعضي از كشورهاي جهان
1ـ يك بررسي انجام شده در امريكا نشان مي دهد كه عوامل تحصيلي مربوط به مدرسه عمده ترين دليل ترك تحصيل در دانش آموزان دبيرستاني بوده است.
2ـ مطالعه اي در هند نشان مي دهد كه دلايل افت تحصيلي در آنجا چنين بوده است:
فقر شديد، بيماري، نامناسب بودن و جذاب نبودن برنامة درسي، عدم كارايي معلمان و حمايت نشدن از طرف والدين
3ـ در نپال افت تحصيلي را ناشي از عوامل ذيل مي دانند:
الف ـ دانش آموز ب ـ مدرسه ج ـ جامعه
درسال1985درپاكستان دلايل افت تحصيلي مورد بررسي قرارگرفته ودلايل زير بدست آمده است:
1ـ طرز فكر انفعالي و غير فعال معلمان 2ـ آموزش ناكافي معلمان
3ـ تعداد زياد دانش آموزان 4 ـ كمبود وسايل كمك آموزشي
5 ـ كهنه بودن محتواي كتابهاي درسي 6 ـ نبودن نظام كنترل و بازرسي
7 ـ روشهاي غلط ارزشيابي 8 ـ فقر والدين
9 ـ مهاجرت والدين 10ـ عدم حمايت جامعه
آيا بين معلمان و دانش آموزان در خصوص علل شكست تحصيلي تفاوتي وجود دارد؟ براي پاسخ دادن به اين سؤال نتايج مطالعه اي را كه تحت عنوان بررسي علل شكست تحصيلي از ديدگاه معلمان و دانش آموزان صورت گرفت بشرح ذيل اعلام شد .معلمان علل شكست پسران را در درجة اول به عدم توانايي (84/21درصد) و در درجه دوم و سوم به ترتيب مسائل خانوادگي و اجتماعي (5/37درصد) و عدم كوشش (57/20درصد) نسبت داده اند. در صورتي كه در مورد دختران علل شكست تحصيلي آنها را در درجه اول به مسائل خانوادگي و اجتماعي (35/45درصد) و در درجه دوم و سوم به ترتيب عدم توانايي (88/34درصد) و عدم كوشش ( 77/19درصد).نسبت داده اند .ولي بر خلاف اختلافات فوق نتيجة آزمون مجذور في(x2 ) اختلاف معني داري را بين پسر و دختر نشان داده است . ولي اين مقدار اختلاف در حدي نيست كه بتوان نسبت به آن اطمينان قابل ملاحظه اي داشت. بطور كلي نتيجة مطالعه نشان مي دهد كه دختران بيش از پسران علت عدم موفقيت را به عوامل بيروني نسبت مي دهند و پسران آن را بيشتر به عوامل دروني مربوط مي دانند. معلمان عوامل بيروني را بيشتر مطرح مي سازند كه يك عامل با ثبات است ولي دانش آموزان بيشتر عوامل دروني را در علت شكست تحصيلي مهم مي دانند .
فرضيه هاي تحقيق
1- بين پيشرفت تحصيلي فرزندان با وضعيت رفاهي پدر و مادر رابطه وجود دارد .
2- بين پيشرفت تحصيلي دانش آموزان با سطح تحصيلات پدر و مادر (خا نوا ده ) رابطه وجود دارد
3- بين پيشرفت تحصيلي و انجام تكاليف دروس رياضي رابطه وجود دارد .
4- بين ثروت خانواده از قبيل(خانه،اتومبيل شخصي،اينترنت،كامپيوتر) و ميزان پيشرفت تحصيلي فرزندان رابطه وجود دارد .
5- متغيرهاي تحقيق
1- متغير وابسته : متغير پيشرفت تحصيلي (متغير اصلي) كه در ارتباط با متغيرهاي ديگر مورد ارزيابي قرار ميگيرد ، و معني داري رابطه متغيرهاي ديگر با اين متغير مورد توجه است
2- .متغيرهاي مستقل : وضعيت اقتصادي خانواده ، ميزان تحصيلات پدر و مادر ، علاقمندي دانش آموز به رشته رياضي و...ا نجام تكاليف درسي از جمله متغيرهاي مستقل در اين تحقيق مي باشند
تعريف مفهومي و عملياتي متغيرهاي تحقيق
1- تحصيلات والدين : در اين پژوهش منظور از تحصيلات والدين شامل : بيسواد ، پنجم ا بتدايي ، راهنمايي ، ديپلم ، فوق ديپلم ، ليسانس و بالاتر ا ست .
2- تعريف عملياتي طبقه اجتما عي
1-2 شغل : در اين تحقيق براي سنجش طبقه اجتماعي دانش آموزان شغل پدر و مادر به صورت باز سؤال شد ، و بر اساس اطلاعات بدست آمده شغلها به طبقات زير تقسيم شده است :
1- كارمند 2- فرهنگي 3- بازاري ، كاسب 4- كارفرما ،كارخانه‌دار 5- كشاورز 6- كارگر 7- خانه دار (براي خا نمها) .
2- 2 درآمد: براساس آزمون مقدماتي انجام شده محقق به اين نتيجه رسيد ، كه پرسيدن درآمد افراد جواب صحيح و دقيق نداده است . بنابراين از شاخصهاي ديگري براي سنجش وضعيت اقتصادي خانواده در نظر گرفته ايم .
1- نوع مسكن (ويلايي يا آپارتماني) 2- نوع سكونت (ملكي ، رهن ، اجاره اي) 3- داشتن اتومبيل شخصي 4- كامپيوتر 5- استفاده از اينترنت .
در اين پژوهش براي معين نمودن طبقه ثروتمند و متوسط و ضعيف ،
1- كسي كه داراي ويلاي شخصي است . 12 امتياز
2- كسي كه داراي آپارتمان شخصي است . 10 امتياز
3- كسي كه داراي اتوموبيل است . 5 امتياز
4- كسي كه داراي كامپيوتر است . 2 امتياز
5- كسي كه از اينترنت استفاده مي كند . 1 امتياز در نظر گرفته شده ، بنابراين سرمايه دار كسي است كه داراي امتياز بالاتر از 15 باشد .
طبقه متوسط كسي كه امتياز بين 10 تا 15 داشته باشد .
طبقه ضعيف كسي است كه امتيازي كمتر از 10 داشته باشد .
در اين تحقيق تعداد 35 خانوار ثروتمند و 53 خانوار پائين تر از متوسط و 96 خانوار طبقه متوسط ارزيابي شده است .
مفهوم سبك زندگي
عادات ، آداب و شيوه هاي گذران حيات 1را سبك زندگي مي گويند .
تعريف عملياتي سبك زندگي
در اين تحقيق منظور از سبك زندگي ميزان و تعداد ساعات مطالعه ( غير درسي ) افراد و تعداد كتابهاي غير درسي موجود در منزل مي باشد .
عوامل تعيين كننده طبقه اجتماعي
ماكس وبر طبقه اجتماعي را مفهوم چند بعدي مي داند ، كه به وسيله سه عامل ثروت، قدرت و وجهه معين مي شود .( گرث ويلز، 1958)
ثروت اشاره مي كند به دارايي سرمايه و درآمد شخص .
قدرت دلالت دارد بر توانايي شخص به اتخاذ تصميمهاي مهم يا تأثير گذاري بر ديگران تا در جهت منافع او عمل كند .
وجهه عبارت است از برخورداري از احترام اجتماعي .عامل اصلي وجهة شخص، شغل
اوست. ميزان تحصيلات منزلت شغلي را تحت تأثير قرار مي دهد وشغل با درآمد رابطه نزديكي دارد .
تحقيقات قابل ملاحظه اي به وسيله جامعه شناسان معاصر انجام شده است ، ولي شواهد و دلايل نشان مي دهدازنظر وبر سه مشخصة قشربندي اجتماعي يعني ثروت، قدرت و وجهه تا اندازه اي مستقل از يكديگر عمل مي كنند . 1
جامعه شناسان براي سنجش طبقه اجتماعي ، غالبا مقياس مبتني بر تركيبي از درآمد ، وجهه شغلي و آموزش و پرورش ( ميزان تحصيلات) را به كار مي برند . اين تركيب، منزلت و يا پايگاه اجتماعي اقتصادي Socioeconomic Status (SES) ناميده مي شود . گرچه اين مقياس شامل جوانبي از قدرت و وجهه است ، ولي عوامل اقتصادي در آن وزن بيشتري دارند .
جامعه شناسان در برخي كشورها رابطة طبقه اجتماعي و آموزش و پرورش را به طور گسترده مورد مطالعه قرار داده اند و رابطه بين اين دو به تأييد رسيده است . پيشرفت تحصيلي با طبقه اجتماعي همبستگي بالايي دارد . دانش آموزان طبقات اجتماعي پائين تر، حتي اگر استعداد بيشتري هم داشته باشند ، در مقايسه با دانش آموزان طبقات بالاتر ، احتمال راهيابي به آموزش عالي را كمتردارند . 1
جامعه آماري
جا معه آماري دراين پژوهش ،شامل دبيرستانهاي دولتي دخترانه وپسرانه سال سوم رشته رياضي فيزيك منطقهُ يك تهران است .
32دبيرستان دولتي دخترانه و21دبيرستان دولتي پسران با تعداد 15158دانش آموز است.
كل دانش آموزان مشغول تحصيل در سال سوم رياضي فيزيك در دبيرستانهاي دولتي 2064نفر بوده كه1131نفر دختر و933نفر پسر مي باشد .
روش تحقيق
روش تحقيق در اين پژوهش از نوع پيمايشي وكتابخانه اي بوده است.به اين ترتيب كه با مطالعه اكتشافي و گرفتن آمار مستند از اداره آموزش و پرورش منطقه يك تهران و با مطالعه كتابخانه اي در رابطه با موضوع تحقيق و اهداف تحقيق اطلاعات جمع آوري شد .

1– ياسايي، مهشيد، رشد و شخصيت كودك، نشر مركز ، چاپ دوازدهم ، سال 1377
2- آن آنا ستازي ، تفاوتهاي فردي،ترجمه ،جواد طهوريان ،نشر آستان قدس رضوي ،چاپ سوم ،سال1371 ،ص286،
1- Interest as motires in academic Achivevement Arden frandsen and mourice sorenson Journal of school psychology 1968-690 vol. 7. No I pp. 52-57.
2- Kuder pre ference record profile.
1- Iowa test of Educational .3

1- Donald
1 - Andersen
2- Barri leaur
1- ارتباط بين علائق تحصيلي و پيشرفت تحصيلي، شهناز يوسف نژاد، دانشكده علوم اجتماعي، پايان نامه 57-56، ص 7

1- پ ابليوما سگريو، جامعه شناسي تعليم و تربيت، ترجمه و نشر كتاب تهران، 1357، ص99و100.
1-ارنست هيلكارد،نظريه هاي يادگيري،جلداول،گوردون بارو،ترجمه محمد تقي براهني،مكز نشردانشگاهي تهران،جاپ دوم 1371
1 – ساموئل ويلن، نوجوانان با استعداد ريشه هاي موفقيت و شكست، ترجمة پارسا، انجمن اولياء و مربيان، سال 74، ص269.
1- سيف، علي اكبر ، درماندگي آموخته شده، فصلنامه پژوهش و مسايل رواني، اجتماعي، سال سوم ، شماره 4
1 – نشريه ماهنامه آموزشي تربيتي پيوند شماره222، سال 77، ص42.
1 - درآمدي بر دايره المعارف علوم اجتماعي ـ باقر ساروخاني انتشارات كيهان ، 1375، ص 442
1– دكتر علاقه بند جامعه‌شناسي آموزش و پرورش ، ص 149 چاپ ديد آور سال1380 چاپ 28

1– ( بالنتاين 1989)